Η Ελλάδα διατηρεί σταθερά τη μεγαλύτερη ανεργία νέων πτυχιούχων σε ολόκληρη την Ευρώπη, παρά το γεγονός ότι, συγκρίνοντας τους αριθμούς εσωτερικά, η ανεργία των πτυχιούχων παραμένει μικρότερη σε σύγκριση με άλλες πληθυσμιακές ομάδες. Διευκρινίζεται ότι ως άνεργος ορίζεται ο πολίτης που στερείται εργασίας και όχι εκείνος που απλώς δεν εργάζεται πάνω στο αντικείμενο των σπουδών του (όπως, για παράδειγμα, ένας οικονομολόγος στην εστίαση).
Το πρόβλημα αυτό δεν συνδέεται ούτε με τα μνημόνια ούτε με την πανδημία του COVID-19, καθώς οι ρίζες του εντοπίζονται πολύ νωρίτερα.
Η ραγδαία διεύρυνση της Ανώτατης Εκπαίδευσης και η αστοχία της αγοράς
Στις αρχές του 2000, η Ελλάδα δεν κατείχε την πρωτιά στην ανεργία πτυχιούχων, την οποία είχαν τότε η Ιταλία και η Ισπανία, κυρίως διότι το ποσοστό των πτυχιούχων ήταν αισθητά μικρότερο. Η κατάσταση άλλαξε άρδην με τη μαζική διεύρυνση της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης και το δόγμα «κάθε πόλη και πανεπιστήμιο, κάθε κωμόπολη και ΤΕΙ».
Οι πρώτες φουρνιές αποφοίτων από τον διπλασιασμό των θέσεων εισακτέων βγήκαν στην αγορά εργασίας μετά το 2004, και από το 2006 και έπειτα η χώρα μας μονιμοποιήθηκε στην κορυφή της ευρωπαϊκής λίστας της ανεργίας νέων πτυχιούχων. Αυτό αποδεικνύει ότι η επέκταση της Ανώτατης Εκπαίδευσης έγινε με λανθασμένο τρόπο, παράγοντας επιστήμονες που η ελληνική οικονομία δεν μπορούσε να απορροφήσει.
Η απουσία στρατηγικού σχεδιασμού και η «αναντιστοιχία»
Η παραγωγή πτυχιούχων ποτέ δεν συνδέθηκε με τις πραγματικές ανάγκες της αγοράς εργασίας. Στο παρελθόν επικράτησε η λογική της δημιουργίας τμημάτων -συχνά με ασυνήθιστες ονομασίες- αποκλειστικά για να αποτραπεί η μετεγγραφή φοιτητών σε άλλες πόλεις.
- Στους πτυχιούχους των πρώην ΤΕΙ δεν δόθηκαν ποτέ κατοχυρωμένα επαγγελματικά δικαιώματα, καταδεικνύοντας την αδιαφορία της πολιτείας για την επαγγελματική τους αποκατάσταση.
- Η κυρίαρχη αντίληψη διαχώριζε πλήρως τις σπουδές από την εργασία, οδηγώντας σε στρεβλώσεις, όπως η εισαγωγή περίπου 1.000 φοιτητών ετησίως στις θεολογικές σχολές με ελάχιστες προοπτικές απασχόλησης στον κλάδο τους.
Η εκτόξευση στα χρόνια της κρίσης και η σημερινή εικόνα
Κατά την περίοδο 2010–2014, η ανεργία των νέων πτυχιούχων στον ευρωπαϊκό νότο κινήθηκε μεταξύ 16% και 21%. Στην Ελλάδα, ωστόσο, απογειώθηκε στο 33,1%, την ώρα που ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ αυξήθηκε ελάχιστα (από 6% σε 7,6%). Οι προϋπάρχουσες παθογένειες σε συνδυασμό με τη χρεοκοπία της χώρας προκάλεσαν αυτή την τεράστια απόκλιση.
Παρά τη βελτίωση του 2025, όπου η ανεργία των πτυχιούχων υποχώρησε στο 10,7% (από το 33,1% του 2013), η Ελλάδα εξακολουθεί να είναι πρωταθλήτρια Ευρώπης, συγκρινόμενη με τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ που βρίσκεται μόλις στο 5%.
Αξιοσημείωτη είναι η διαφοροποίηση ανάμεσα στις εκπαιδευτικές βαθμίδες στα χρόνια της κρίσης:
- Μεταξύ 2004 και 2009, οι πτυχιούχοι είχαν υψηλότερη ανεργία από τους αποφοίτους Λυκείου και Γυμνασίου.
- Το 2009 τα ποσοστά εξισώθηκαν.
- Έπειτα, η ανεργία των πτυχιούχων κατέστη χαμηλότερη, φτάνοντας το 2025 στο 10,7% για τους πτυχιούχους, έναντι 12,4% για τους αποφοίτους Λυκείου και 22,7% για τους αποφοίτους Γυμνασίου.
Brain drain και οι προκλήσεις της επόμενης μέρας
Η αδυναμία εύρεσης εργασίας ή οι χαμηλοί μισθοί οδήγησαν στο μεγάλο κύμα φυγής νέων επιστημόνων στο εξωτερικό (brain drain). Παρότι καταγράφονται ορισμένες επιστροφές ατόμων που επαναπατρίστηκαν για οικογενειακούς λόγους συχνά υπό χειρότερες συνθήκες, η νεότερη γενιά συνεχίζει να φεύγει μαζικά, αποτελώντας έναν τεχνητό «μηχανισμό» μείωσης της ανεργίας.
Στο πεδίο της εκπαίδευσης, η αναδιάρθρωση της Τριτοβάθμιας προωθείται πλέον μέσω της συγχώνευσης ή του κλεισίματος Τμημάτων που έμειναν χωρίς φοιτητές εξαιτίας της εφαρμογής της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής (ΕΒΕ). Παράλληλα, η είσοδος των ιδιωτικών πανεπιστημίων καλύπτει προγράμματα σπουδών με υψηλή ζήτηση.
Ωστόσο, το βασικό πρόβλημα παραμένει: ο συνολικός σχεδιασμός της Ανώτατης Εκπαίδευσης αφήνεται αποκλειστικά στη ζήτηση των φοιτητών -η οποία συχνά βασίζεται σε φήμες και όχι σε μελέτες- αντί να στηρίζεται σε έναν ολοκληρωμένο εθνικό σχεδιασμό για τις μελλοντικές ανάγκες της χώρας σε επιστημονικό δυναμικό. Χωρίς ουσιαστική αλλαγή πλεύσης, η χώρα κινδυνεύει να παραμείνει πρωταθλήτρια στην ανεργία πτυχιούχων και στο μέλλον.
