Ένα ρητορικό ρώτημα με καταφατική δυστυχώς απάντηση, αφού ο συνδικαλισμός εδώ και χρόνια βρίσκεται σε κρίση με την συνεχώς μειούμενη συμμετοχή των μελών σε συλλογικές διαδικασίες, την αποστασιοποίηση των νέων, την απορρύθμιση και αποδυνάμωση της συλλογικής διαπραγμάτευσης.
Η κρίση δεν αφορά μόνο την χώρα μας, αλλά στην Ελλάδα είναι πιο έντονη καθώς ο ελληνικός συνδικαλισμός εμφανίζει ορισμένες διαχρονικές παθογένειες που επιβαρύνουν τη λειτουργία και την αποτελεσματικότητά του.
Πρώτον, η κρίση του συνδικαλισμού συνδέεται άμεσα με τον τρόπο λειτουργίας των τριτοβάθμιων οργανώσεων που με τη διαχρονική τους εξάρτηση από το κράτος, περιορίζουν την αυτονομία του και τον εγκλωβίζουν σε λογικές διαμεσολάβησης. Το φαινόμενο των «επαγγελματιών» συνδικαλιστών, οι οποίοι μέσα από παρασκηνιακές συναλλαγές και συνδιαλλαγές με την εξουσία διασφαλίζουν προσωπικά οφέλη, υπονομεύει την αξιοπιστία, την αυτονομία και τη συλλογική δύναμη των σωματείων.
Αυτή η σχέση περιορίζει τη δυνατότητά τους να οργανώσουν πραγματικές κινητοποιήσεις και να διαμορφώσουν ένα ανεξάρτητο, πειστικό σχέδιο διεκδικήσεων. Έτσι, η κρίση των σωματείων δεν είναι μόνο ζήτημα συμμετοχής, αλλά και κρίση αυτονομίας προσανατολισμού και αξιοπιστίας, που θέτει επιτακτικά το ζήτημα ενός διαφορετικού μοντέλου συνδικαλιστικής οργάνωσης.
Το δεύτερο πρόβλημα είναι η γραφειοκρατικοποίηση, ο παραταξιακός κατακερματισμός και η τυπική λειτουργία των συλλογικών διαδικασιών με αποτέλεσμα την υποκατάσταση της συλλογικής δράσης από εσωτερικές ισορροπίες και ανταγωνισμούς.
Ένας συνδικαλισμός που περιορίζεται σε ανακοινώσεις ή σε διαχείριση συσχετισμών δεν μπορεί να κινητοποιήσει, αντίθετα, ένας συνδικαλισμός που παράγει νόημα, συλλογικότητα και προοπτική μπορεί να επανασυνδεθεί με τους εργαζόμενους και τις εργαζόμενες και να αποκτήσει ξανά δυναμική.
Κόμματα και συνδικάτα – Ο ρόλος του συνδικαλιστή
Τα κόμματα αναγνωρίζουν τον ρόλο των συνδικάτων ως θεσμών εκπροσώπησης των εργαζομένων. Τις περισσότερες φορές όμως αντιμετωπίζουν τον συνδικαλισμό όχι ως ένα ζωντανό δημοκρατικό κίνημα της βάσης, αλλά ως έναν μηχανισμό διαμεσολάβησης και διαχείρισης συμφερόντων.
Μέσα σε αυτή τη λογική, διαμορφώνεται και το πρότυπο του «αποτελεσματικού» συνδικαλιστή, το οποίο δεν ταυτίζεται απαραίτητα με τον συνδικαλιστή που βρίσκεται κοντά στους εργαζόμενους, αφουγκράζεται τις ανάγκες τους και χτίζει συλλογικές διαδικασίες. Αντίθετα, επιβραβεύεται συχνά εκείνος/η που γνωρίζει καλά τους εσωτερικούς μηχανισμούς, ελέγχει οργανωτικά δίκτυα, διαχειρίζεται συσχετισμούς και μπορεί να εξασφαλίζει εκλογικά αποτελέσματα.
Έτσι, η ικανότητα οργανωτικής διαχείρισης μπορεί να υποκαθιστά τη συλλογική δράση και τη δημοκρατική νομιμοποίηση από τη βάση. Ο συνδικαλιστής μετατρέπεται σταδιακά από εκπρόσωπος των εργαζομένων σε διαχειριστή ενός μηχανισμού, όπου η αποτελεσματικότητα μετριέται περισσότερο με όρους επιρροής και ελέγχου παρά με όρους συμμετοχής, διεκδίκησης και κοινωνικής παρέμβασης.
Αυτή η εξέλιξη έχει σοβαρές συνέπειες για το ίδιο το συνδικαλιστικό κίνημα. Όσο περισσότερο ο συνδικαλισμός εμφανίζεται ως πεδίο μηχανισμών, προσωπικών στρατηγικών και εσωτερικών ισορροπιών, τόσο περισσότερο απομακρύνονται εργαζόμενοι που δεν αναγνωρίζουν σε αυτόν έναν χώρο συλλογικής έκφρασης και αγώνα..
Η αναζωογόνηση του συνδικαλισμού, επομένως, δεν αφορά μόνο την αύξηση των μελών ή την οργανωτική ενίσχυση. Προϋποθέτει μια διαφορετική αντίληψη για τον ρόλο του συνδικαλιστή: όχι ως διαχειριστή μηχανισμών, αλλά ως οργανωτή συλλογικών αντιστάσεων, ως πρόσωπο με κοινωνική γείωση και ως φορέα δημοκρατίας μέσα στους χώρους εργασίας.
Συνδικαλισμός και σχολείο
Και στον χώρο της δημόσιας εκπαίδευσης το πρόβλημα είναι η αποστασιοποίηση και η αίσθηση ότι «δεν αλλάζει τίποτα». Έτσι έχουμε μείωση της συμμετοχής στις γενικές συνελεύσεις και τις εκλογές, απομάκρυνση των νεότερων εκπαιδευτικών (ιδιαίτερα αναπληρωτών και ωρομισθίων ) ενώ καλλιεργείται έντεχνα η απαξίωση του συνδικάτου με το να παρουσιάζεται ως συντεχνία που «αντιστέκεται σε κάθε αλλαγή» και που δεν μπορεί να επηρρεάσει πραγματικά τις κυβερνητικές αποφάσεις,
Για να αναστραφεί το κλίμα, χρειάζονται οργανωτικές και πολιτικές πρωτοτυπίες . Η αναζωογόνηση και ο μετασχηματισμός του συνδικαλισμού απαιτεί ουσιαστική επαναθεμελίωση του ρόλου του.
Υπεράσπιση του δημόσιου σχολείου, ουσιαστική παιδαγωγική ελευθερία, αντίσταση σε μορφές διοικητικού ελέγχου που αλλοιώνουν τον εκπαιδευτικό ρόλο, αλλά και θετική πρόταση για το τι εκπαίδευση θέλουμε
Τι μπορεί να γίνει:
- συνελεύσεις με ουσιαστική συζήτηση (όχι απλή επικύρωση αποφάσεων)
- σύνδεση εργασιακών αιτημάτων με το δημόσιο αγαθό της εκπαίδευσης
- εμπλοκή των εκπαιδευτικών σε παραγωγή θέσεων (όχι μόνο καταγγελία)
- ουσιαστική ένταξη των αναπληρωτών και νέων εκπαιδευτικών
- συμμαχίες με γονείς, μαθητές, μαθήτριες αλλά και εκπαιδευτικούς της Ιδιωτικής Εκπαίδευσης
- νέες μορφές συμμετοχής πέρα από την παραδοσιακή κομματική λογική
- φεμινιστική, αντιρατσιστική και κοινωνικά συμπεριληπτική συνδικαλιστική ατζέντα
Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν θα επιβιώσουν τα συνδικάτα αλλά και ποιον εκπροσωπούν και για ποιο σκοπό. Αν καταφέρουν να συνδέουν τον αγώνα των εκπαιδευτικών με το δικαίωμα όλων στη δημόσια παιδεία, τότε ανοίγονται δυνατότητες αναζωογόνησης.
