Σε τροχιά έντονης δημογραφικής συρρίκνωσης βρίσκεται η Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες, με τα στοιχεία να αποτυπώνουν μια αδιάκοπη υποχώρηση των γεννήσεων και μια παράλληλη μετατόπιση της ηλικίας τεκνοποίησης προς τα πάνω. Τα ευρήματα της έρευνας που διεξήγαγε ο ομότιμος καθηγητής Δημογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και διευθυντής του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ), Βύρωνας Κοτζαμάνης, αποκαλύπτουν τη σοβαρότητα της κατάστασης.
Κατακόρυφη πτώση της γονιμότητας και αλλαγή στη μέση ηλικία μητρότητας
Η σύγκριση των αριθμών αναδεικνύει το μέγεθος της μεταβολής. Ενώ τη διετία 1979-1980 καταγράφονταν κατά μέσο όρο 148 χιλιάδες γεννήσεις ετησίως, τη διετία 2024-2025 ο αριθμός αυτός συρρικνώθηκε στις 67 χιλιάδες. Την ίδια στιγμή, η μέση ηλικία απόκτησης παιδιού αυξήθηκε κατά σχεδόν έξι έτη, ανεβαίνοντας από τα 26,2 στα 32,2 έτη.
Η τάση αυτή τροφοδοτείται από τη μείωση του μέσου αριθμού παιδιών ανά γυναίκα:
- Οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του '50 απέκτησαν κατά μέσο όρο 2 παιδιά.
- Αντίθετα, όσες γεννήθηκαν γύρω στο 1985 αποκτούν λιγότερα από 1,5 παιδιά.
- Ο συνολικός δείκτης γονιμότητας υποχώρησε από τα 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες (1979-1980) στα 1.240 παιδιά (2024-2025).
Παράλληλα, κομβικός παράγοντας στην πτώση των γεννήσεων κατά τη μεταγενέστερη περίοδο υπήρξε η μείωση του γυναικείου πληθυσμού αναπαραγωγικής ηλικίας (25-44 ετών) κατά 480 χιλιάδες άτομα (-28%), εξαιτίας της εισόδου μικρότερων ηλικιακά γενεών αλλά και της μεταναστευτικής εκροής μετά το 2010.
Η ανατροπή του φυσικού ισοζυγίου: Περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις
Η μεταβολή αυτή οδήγησε στην πλήρη ανατροπή της αναλογίας γεννήσεων και θανάτων, με το φυσικό ισοζύγιο να καθίσταται αρνητικό μετά το 2010:
- 1971–1980: Πλεόνασμα γεννήσεων έναντι θανάτων κατά 638 χιλιάδες.
- 1981–1990: Θετικό ισοζύγιο 276 χιλιάδων.
- 1991–2000: Περιορισμός του πλεονάσματος στις 22 χιλιάδες.
- 2011–2020: Έλλειμμα 267 χιλιάδων (οι θάνατοι ξεπέρασαν τις γεννήσεις).
- 2021–2025: Εκτίναξη του ελλείμματος στις 290 χιλιάδες.
Ενώ το 2009 αναλογούσαν 92 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις, το 2024 η αναλογία αυτή διαμορφώθηκε στους 184 θανάτους ανά 100 γεννήσεις.
Περιφερειακές ανισότητες και οι ζώνες υψηλού κινδύνου
Η δημογραφική υποχώρηση δεν εκδηλώνεται ισόποσα σε ολόκληρη την επικράτεια. Την περίοδο 2009-2024, ενώ πανελλαδικά οι γεννήσεις μειώθηκαν κατά 42%, σε έξι ηπειρωτικούς νομούς (Θεσπρωτία, Γρεβενά, Φθιώτιδα, Κοζάνη, Ευρυτανία και Φλώρινα) η πτώση ξεπέρασε το 50%. Αντίθετα, σε νησιωτικές περιοχές όπως οι Κυκλάδες και η Ζάκυνθος, η μείωση συγκρατήθηκε υπό του 15%.
Όσον αφορά την αναλογία θανάτων προς γεννήσεις:
- Θετικό ισοζύγιο διατήρησαν μόνο τα Δωδεκάνησα, η Ξάνθη και τρεις νομοί της Κρήτης (Χανιά, Ρέθυμνο, Ηράκλειο).
- Σε 17 ηπειρωτικούς νομούς καταγράφονται από 175 έως 276 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις.
- Σε εννέα νομούς (Τρίκαλα, Αρκαδία, Κιλκίς, Καρδίτσα, Άρτα, Ευρυτανία, Φωκίδα, Γρεβενά και Σέρρες) αντιστοιχούν δύο ή περισσότεροι θάνατοι για κάθε μία γέννηση, περιοχές που καταγράφουν και τη μεγαλύτερη πληθυσμιακή συρρίκνωση.
Τι αναμένεται στο μέλλον
Σύμφωνα με τον κ. Κοτζαμάνη, η υποχώρηση των γεννήσεων την τελευταία δεκαπενταετία (-42%) ήταν σημαντικά οξύτερη από εκείνη της δεκαετίας του '80 (-31%).
Τα δημογραφικά μοντέλα προειδοποιούν για μια νέα περίοδο αισθητής κάμψης των γεννήσεων (της τάξης του -15%) μεταξύ των ετών 2045 και 2060. Η εξέλιξη αυτή αποδίδεται στο γεγονός ότι κατά το συγκεκριμένο διάστημα θα εισέλθουν στην αναπαραγωγική ηλικία οι γεννηθέντες της περιόδου 2010-2029, μια πληθυσμιακή ομάδα που υπολείπεται κατά 450 χιλιάδες άτομα σε σύγκριση με εκείνη της περιόδου 1990-2009.
