Δεν πρόκειται απλά για οκτώ παλιές πολυκατοικίες απέναντι από το γήπεδο του Παναθηναϊκού. Είναι ένα από τα πιο φορτισμένα ιστορικά σημεία της Αθήνας. Χτίστηκαν τη δεκαετία του 1930 για τους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής, αποτελούνται από οκτώ κτιριακά συγκροτήματα και συνολικά 228 διαμερίσματα, ενώ στις προσόψεις τους σώζονται ακόμη ίχνη από τις συγκρούσεις των Δεκεμβριανών του 1944. Η διάσωσή τους από παλαιότερα σχέδια κατεδάφισης υπήρξε αποτέλεσμα μακρόχρονων αγώνων αρχιτεκτόνων, κατοίκων και φορέων και το συγκρότημα έχει αναγνωριστεί ως διατηρητέο μνημείο.
Το ενδιαφέρον όμως σήμερα δεν βρίσκεται στους τοίχους. Βρίσκεται μέσα στους τοίχους.
Από το 2010 αναπτύσσεται στα Προσφυγικά μια οργανωμένη αυτοδιαχειριζόμενη κοινότητα. Μεγάλο μέρος των διαμερισμάτων έχει καταληφθεί και κατοικείται. Γύρω από τη στέγαση δημιουργήθηκε σταδιακά ένα ολόκληρο δίκτυο συλλογικής ζωής: δομή υγείας, παιδικό στέκι και αυτομόρφωση, βιβλιοθήκη, συλλογική κουζίνα, φούρνος, δομή ρούχων, τεχνική ομάδα, πρόσβαση στο διαδίκτυο και άλλες συλλογικές λειτουργίες. Και εδώ βρίσκεται κάτι που συχνά χάνεται όταν το θέμα περιγράφεται απλώς ως «κατάληψη δημόσιων κτιρίων».
Η Δομή Υγείας, βοηθά κατοίκους να κλείνουν ιατρικά ραντεβού, συνοδεύει ηλικιωμένους και ανθρώπους που δεν μιλούν ελληνικά, προσπαθεί να εξασφαλίζει φάρμακα και πρόσβαση στην περίθαλψη για ανθρώπους χωρίς ΑΜΚΑ ή έγγραφα και συνεργάζεται με άλλες κοινωνικές δομές και επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Η ίδια κοινότητα έχει ανακαινίσει ακόμη και διαμερίσματα για τη φιλοξενία ασθενών του γειτονικού «Αγίου Σάββα» ή των συνοδών τους.
Αντίστοιχα, στο Παιδικό Στέκι παιδιά μεταναστευτικών οικογενειών συναντιούνται, παίζουν, κοινωνικοποιούνται και δέχονται υποστήριξη και συμπληρωματικά μαθήματα. Δεν πρόκειται επομένως μόνο για το «ποιος κοιμάται σε ποιο διαμέρισμα». Πρόκειται για σχέσεις που έχουν δημιουργηθεί ανάμεσα στους ανθρώπους: ποιος φροντίζει το παιδί όταν η μητέρα πρέπει να φύγει, ποιος συνοδεύει τον ηλικιωμένο στο νοσοκομείο, ποιος βοηθά έναν άνθρωπο που δεν ξέρει ελληνικά, ποιος επισκευάζει ένα σπίτι, ποιος μαγειρεύει όταν κάποιος δεν μπορεί.
Αυτό ακριβώς είναι που κάνει τα Προσφυγικά τόσο σημαντικά. Όχι κάποια ρομαντική εικόνα εγκαταλελειμμένων κτιρίων με γκράφιτι, αλλά η μετατροπή της αλληλεγγύης σε καθημερινή πρακτική.
Και τώρα τι θέλει να κάνει η Περιφέρεια;
Εδώ βρίσκεται η σημερινή σύγκρουση. Το σχέδιο που προωθεί η Περιφέρεια Αττικής αφορά σε πρώτη φάση τις τέσσερις από τις οκτώ πολυκατοικίες, συνολικά 108 διαμερίσματα, τα οποία σύμφωνα με την Περιφέρεια της ανήκουν. Προβλέπει, όπως δηλώνει, αποκατάσταση, ανακαίνιση και ενεργειακή αναβάθμιση ώστε τα κτίρια να χρησιμοποιηθούν ως κοινωνικές κατοικίες για ανθρώπους χαμηλού εισοδήματος, νέους, ανέργους, χαμηλοσυνταξιούχους και συνοδούς ασθενών του «Αγίου Σάββα». Η Περιφέρεια δηλώνει κατηγορηματικά ότι δεν σχεδιάζει ούτε κατεδάφιση ούτε εμπορευματοποίηση των Προσφυγικών. Υπάρχει όμως ένα κρίσιμο σημείο. Στον σχεδιασμό προβλέπεται η μετεγκατάσταση των σημερινών διαμενόντων κατά την εκτέλεση του έργου και δυνατότητα ορισμένων να επιστρέψουν αργότερα, εφόσον πληρούν τα κριτήρια του νέου προγράμματος κοινωνικής κατοικίας. Και εκεί βρίσκεται η ουσία της αντίδρασης.
Οι κάτοικοι λένε ουσιαστικά: η κοινωνική κατοικία που θέλετε να δημιουργήσετε υπάρχει ήδη εδώ – μόνο που δημιουργήθηκε από τους ίδιους τους ανθρώπους.
Το Reporters United, που επισκέφθηκε την κοινότητα την άνοιξη του 2026, περιέγραψε τη σύγκρουση ακριβώς ως αντιπαράθεση ανάμεσα στο κρατικό σχέδιο κοινωνικής κατοικίας και σε ένα μοντέλο «κοινωνικής κατοικίας από τα κάτω» που λειτουργεί επί περίπου δεκαπέντε χρόνια. Και αυτό είναι ίσως το ισχυρότερο επιχείρημα για τη διατήρηση της κοινότητας. Ένα σπίτι μεταφέρεται. Μια κοινότητα όχι.
Μπορεί να δοθεί σε έναν άνθρωπο ένα άλλο διαμέρισμα κάπου αλλού. Δεν μεταφέρεται όμως μαζί του ο γείτονας που τον πηγαίνει στον γιατρό, η γυναίκα που κρατά το παιδί του, το παιδικό στέκι, η συλλογική κουζίνα, η βιβλιοθήκη, η δομή υγείας, οι φίλοι του, οι άνθρωποι που γνωρίζουν την ιστορία του. Αυτό το αόρατο δίκτυο είναι κοινωνικό κεφάλαιο και χρειάζονται χρόνια για να δημιουργηθεί.
Γι' αυτούς τους λόγους τα Προσφυγικά πρέπει να διατηρηθούν και να συνεχίσουν να λειτουργούν από τα κάτω, όπως λειτουργούσαν άψογα μέχρι τώρα.
