Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το εξής:
Ένα μπαστούνι του μπέιζμπολ και μία μπάλα κοστίζουν συνολικά 1,10 δολάρια. Το μπαστούνι κοστίζει 1 δολάριο περισσότερο από την μπάλα. Πόσο κοστίζει η μπάλα;
Η πρώτη απάντηση που δίνουν πολλοί είναι τα 10 σεντς. Αν όμως κάνουμε τον υπολογισμό, διαπιστώνουμε ότι αυτή η λύση δεν μπορεί να είναι σωστή. Με μπάλα στα 10 σεντς, το μπαστούνι θα κόστιζε 1,10 δολάρια και το συνολικό ποσό θα έφτανε τα 1,20 δολάρια.
Η σωστή λύση είναι 5 σεντς για την μπάλα και 1,05 δολάρια για το μπαστούνι, ώστε το άθροισμα να είναι πράγματι 1,10 δολάρια.
Δεν είναι απλώς ένα μαθηματικό παιχνίδι
Το συγκεκριμένο ερώτημα αποτελεί μέρος του Cognitive Reflection Test (CRT), το οποίο δημιουργήθηκε το 2005 από τον ψυχολόγο Shane Frederick.
Στόχος του τεστ ήταν να εξετάσει κατά πόσο οι άνθρωποι μπορούν να αναγνωρίσουν ότι η πρώτη, αυθόρμητη απάντηση που τους έρχεται στο μυαλό μπορεί να είναι λανθασμένη και να κάνουν ένα βήμα πίσω για να επανεξετάσουν το πρόβλημα.
Το αρχικό τεστ περιλάμβανε συνολικά τρία ερωτήματα. Τα άλλα δύο ήταν τα εξής:
Πέντε μηχανές χρειάζονται πέντε λεπτά για να κατασκευάσουν πέντε παιχνίδια. Πόσο χρόνο χρειάζονται 100 μηχανές για να κατασκευάσουν 100 παιχνίδια;
Η σωστή απάντηση είναι 5 λεπτά, καθώς κάθε μηχανή χρειάζεται πέντε λεπτά για να κατασκευάσει ένα παιχνίδι.
Το δεύτερο ερώτημα αφορά μια λίμνη στην οποία υπάρχει μια περιοχή με νούφαρα. Η έκταση των νούφαρων διπλασιάζεται κάθε μέρα. Αν χρειάζονται 48 ημέρες για να καλύψουν ολόκληρη τη λίμνη, σε πόσες ημέρες θα έχουν καλύψει τη μισή;
Η απάντηση είναι 47 ημέρες, αφού την επόμενη ημέρα, όταν διπλασιαστεί, θα καλύψουν ολόκληρη τη λίμνη.
Η παγίδα της γρήγορης σκέψης
Το ενδιαφέρον με αυτά τα προβλήματα δεν βρίσκεται μόνο στα μαθηματικά. Αποκαλύπτουν κάτι για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η σκέψη μας.
Ο ψυχολόγος Daniel Kahneman έκανε ιδιαίτερα γνωστή τη διάκριση ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς τρόπους σκέψης, τους οποίους περιέγραψε ως Σύστημα 1 και Σύστημα 2 στο βιβλίο του Thinking, Fast and Slow.
Το Σύστημα 1 λειτουργεί γρήγορα, αυτόματα και χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια. Είναι ο μηχανισμός που μας δίνει την πρώτη απάντηση χωρίς να χρειάζεται να αναλύσουμε λεπτομερώς το πρόβλημα.
Το Σύστημα 2 είναι πιο αργό και απαιτεί συνειδητή προσπάθεια. Ενεργοποιείται όταν χρειάζεται να ελέγξουμε έναν υπολογισμό, να αναλύσουμε ένα δύσκολο ζήτημα ή να αμφισβητήσουμε την πρώτη μας σκέψη.
Στο πρόβλημα με το μπαστούνι και την μπάλα, το Σύστημα 1 οδηγεί εύκολα στην απάντηση των 10 σεντς. Για να βρούμε τη σωστή λύση, πρέπει να αντιληφθούμε ότι κάτι δεν ταιριάζει και να αφιερώσουμε χρόνο στον υπολογισμό.
Ακόμη και η δεύτερη σκέψη μπορεί να μην αρκεί
Το ενδιαφέρον είναι ότι η παροχή περισσότερου χρόνου για σκέψη δεν εγγυάται πάντα τη σωστή απάντηση.
Έρευνες στις οποίες χρησιμοποιήθηκαν πολλές διαφορετικές εκδοχές του προβλήματος έδειξαν ότι αρκετοί άνθρωποι εξακολουθούν να επηρεάζονται από την αρχική τους διαίσθηση, ακόμη και όταν τους δίνεται η δυνατότητα να επανεξετάσουν την απάντησή τους.
Ωστόσο, όταν κάποιος καταφέρει πραγματικά να αναγνωρίσει το λάθος στον τρόπο σκέψης του, μπορεί να μάθει να χρησιμοποιεί μια διαφορετική στρατηγική και να βελτιώσει τις επιδόσεις του σε παρόμοια προβλήματα.
Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή η συγκεκριμένη γνωστική παγίδα δεν περιορίζεται στα μαθηματικά.
Τι μας διδάσκει για τις καθημερινές αποφάσεις
Η τάση να εμπιστευόμαστε την πρώτη απάντηση που μας έρχεται στο μυαλό μπορεί να εμφανιστεί και σε καθημερινές καταστάσεις. Μια απόφαση μπορεί να φαίνεται αυτονόητη, επειδή η πρώτη μας αντίδραση είναι έντονη και άμεση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι και σωστή.
Το μάθημα από το πρόβλημα με το μπαστούνι και την μπάλα είναι απλό: η πρώτη απάντηση δεν είναι πάντα η καλύτερη απάντηση.
Πριν καταλήξουμε σε ένα συμπέρασμα, αξίζει να κάνουμε έναν δεύτερο έλεγχο και να αναρωτηθούμε αν πράγματι εξετάσαμε τα δεδομένα ή αν απλώς επιλέξαμε τη λύση που φαινόταν πιο εύκολη.
Μερικές φορές, λίγα δευτερόλεπτα επιπλέον σκέψης αρκούν για να αποκαλύψουν ότι αυτό που θεωρήσαμε αυτονόητο ήταν τελικά λάθος.
