Σχεδόν έναν αιώνα μετά την έναρξη των μεγάλων ανασκαφών της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών, η Αρχαία Αγορά αλλάζει σελίδα.
Κυρίως, επειδή με τα νέα αναστηλωτικά έργα μεταμορφώνεται ο τρόπος με τον οποίο ο χώρος «επικοινωνεί» με όλους όσοι τον διασχίζουν καθημερινά.
Η αποκατάσταση του νοτιοανατολικού ναού, η ανάδειξη της Οδού των Παναθηναίων, οι νέες διαδρομές περιήγησης και οι σύγχρονες παρεμβάσεις προσβασιμότητας δεν αποσκοπούν στον εντυπωσιασμό. Στόχος είναι να βοηθηθεί ο επισκέπτης να κατανοήσει βαθύτερα την πόλη στην ιστορική της συνέχεια.
Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η Αρχαία Αγορά υπήρξε επί αιώνες η καρδιά της διοικητικής, εμπορικής και πολιτικής ζωής της Αθήνας, αποτελώντας έως σήμερα έναν από τους κορυφαίους αρχαιολογικούς προορισμούς παγκοσμίως.
Σε πρώτο πλάνο η ιστορική Οδός των Παναθηναίων
Καθημερινά, πλήθη επισκεπτών ακολουθούν τη διαδρομή από τη Στοά του Αττάλου προς τον Ναό του Ηφαίστου και την Ακρόπολη. Εντούτοις, οι περισσότεροι προσπερνούν χωρίς να το γνωρίζουν ένα από τα πιο συναρπαστικά οικοδομήματα της ρωμαϊκής Αθήνας: έναν ναό του 2oυ αιώνα μ.Χ. τη νοτιοανατολική γωνιά, χτισμένο εν πολλοίς με υλικά από τον κλασικό ναό της Αθηνάς στο Σούνιο, ο οποίος παρέμενε για δεκαετίες σχεδόν αθέατος.
Αυτό ακριβώς το μνημείο φέρνει ξανά στο προσκήνιο το Υπουργείο Πολιτισμού. Το έργο αποκατάστασης και ανάδειξης εγκαινιάζεται σήμερα, Πέμπτη 29 Ιουλίου, παρουσία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για την εμπειρία των επισκεπτών στην καρδιά της Αθήνας.
Μια ολιστική παρέμβαση στον αρχαιολογικό χώρο
Η επέμβαση δεν περιορίζεται σε ένα μεμονωμένο κτίσμα. Περιλαμβάνει παράλληλες εργασίες στην Οδό των Παναθηναίων, ώστε να αποκατασταθεί η ιστορική συνέχεια της διαδρομής και να γίνει απόλυτα αντιληπτή η οργανική σχέση του ναού με το γύρω περιβάλλον.
Η ανάδειξη του μνημείου διευρύνει τον τρόπο οργάνωσης της περιήγησης. Προηγουμένως, η εικόνα του χώρου δυσχέραινε την κατανόηση της κάτοψης, καθώς τμήμα του βρισκόταν πάνω στη διαδρομή των επισκεπτών, ενώ τα αρχιτεκτονικά μέλη παρέμεναν διάσπαρτα σε διαφορετικά επίπεδα.
Όπως είχε δηλώσει χαρακτηριστικά, λίγο πριν την έναρξη των εργασιών, η Υπουργός Πολιτισμού, κ. Λίνα Μενδώνη «o ναός, που χρονολογείται στο α΄ μισό του 2ου αιώνα μ.Χ., αποτελεί σημαντικό στοιχείο της νοτιοανατολικής ενότητας της Αρχαίας Αγοράς. Στην αρχαιότητα, η θέση του, σε άμεση σχέση με την Οδό των Παναθηναίων, του προσέδιδε έντονη οπτική παρουσία. Το μνημείο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της επαναχρησιμοποίησης αρχιτεκτονικών μελών από τον ναό της Αθηνάς του Σουνίου, στοιχείο που αναδεικνύει πρακτικές ανακύκλωσης υλικών στη ρωμαϊκή περίοδο. Παρά τις σημαντικές φθορές που υπέστη, κυρίως μετά την επιδρομή των Ερούλων το 267 μ.Χ., διατηρούνται επαρκή κατάλοιπα του οικοδομήματος, που επιτρέπουν την τεκμηριωμένη αποκατάσταση της κάτοψής του.
Η προτεινόμενη επέμβαση φιλοδοξεί να αποδώσει στον νοτιοανατολικό ναό τη θέση που του αρμόζει στον αρχαιολογικό χώρο, καθιστώντας τον ευανάγνωστο και λειτουργικά ενταγμένο στο σύνολο της Αρχαίας Αγοράς. Η βελτίωση της αναγνωσιμότητας του ναού επιτυγχάνεται με την αποκατάσταση τμημάτων του προνάου και του σηκού, την ενοποίηση και ανάδειξη των διάσπαρτων μελών, την οργανική επανασύνδεσή του με την Οδό των Παναθηναίων, αλλά και με τα όμορα μνημεία. Συγχρόνως ενισχύεται η βιώσιμη διαχείριση του χώρου και η ισότιμη πρόσβαση σε όλους, συμβάλλοντας στη συνολική αναβάθμιση της εμπειρίας του επισκέπτη».
Ένας ναός με… δύο ζωές
Η ιστορία του μνημείου είναι εξίσου εντυπωσιακή με την αποκατάστασή του. Αποκαλύφθηκε το 1959 κατά τη διαμόρφωση της νότιας εισόδου. Στο β' μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. είχε προστεθεί Νυμφαίο στα δυτικά του, ενώ οι μεταγενέστερες καταστροφές αλλοίωσαν τη μορφή του.
Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του Αμερικανού αρχιτέκτονα William Dinsmoor Jr., ο οποίος αναγνώρισε μαρμάρινα μέλη από την Αγριλέζα –προερχόμενα από τον ναό της Αθηνάς στο Σούνιο– εντοιχισμένα σε υστερορωμαϊκά τείχη. Από τους 23 κίονες του κλασικού ναού, οι 12 χρησιμοποιήθηκαν εκ νέου στον νοτιοανατολικό ναό, συνδέοντας μοναδικά δύο σπουδαία ιερά της Αττικής.
Οι εργασίες περιελάβανε την ανακατασκευή της κρηπίδας, τη συμπλήρωση των τοίχων του σηκού και την αναστήλωση επιλεγμένων κιόνων με επιστημονική τεκμηρίωση. Παράλληλα, η Οδός των Παναθηναίων αναδεικνύεται ως ο βασικός άξονας αφήγησης, επιτρέποντας στον επισκέπτη να αντιληφθεί πλήρως την αρχιτεκτονική και ιστορική τοπογραφία της αρχαίας Αθήνας.
