Ένα από τα ερωτήματα που απασχολούν διαχρονικά όσους γράφουν στα ελληνικά είναι αν ορισμένες καθιερωμένες εκφράσεις πρέπει να αποδίδονται ως μία ή ως δύο λέξεις. Τύποι όπως «απευθείας» ή «απ’ ευθείας», «εντούτοις» ή «εν τούτοις» και «κατεξοχήν» ή «κατ’ εξοχήν» εξακολουθούν να προκαλούν αμφιβολίες ακόμη και σε έμπειρους χρήστες της γλώσσας.
Σε παλαιότερο άρθρο του στο «Βήμα», ο καθηγητής Γλωσσολογίας Γιώργος Μπαμπινιώτης επισημαίνει ότι το ζήτημα δεν αφορά μόνο διορθωτές κειμένων και εκπαιδευτικούς, αλλά κάθε άνθρωπο που χρησιμοποιεί καθημερινά τον γραπτό λόγο. Μάλιστα, είχε προτείνει τη δημιουργία ενός ενιαίου πλαισίου κανόνων από αρμόδιο επιστημονικό φορέα, ώστε να αντιμετωπιστούν οι διαφορετικές ορθογραφικές πρακτικές που παρατηρούνται στη σύγχρονη ελληνική.
Πότε μια φράση γράφεται ως μία λέξη
Όπως εξηγεί, βασικό γλωσσολογικό κριτήριο είναι αν η φράση λειτουργεί ως μία ενιαία τονική και σημασιολογική μονάδα. Όταν τα δύο μέρη έχουν αποκτήσει κοινή σημασία και χρησιμοποιούνται σαν μία λέξη, τότε δικαιολογείται η ενιαία γραφή.
Σε αυτή την κατηγορία εντάσσονται, μεταξύ άλλων:
- απευθείας
- εντούτοις
- εξάλλου
- εξαιτίας
- επιτέλους
- κατευθείαν
- κατεξοχήν
- μολονότι
- παρότι
- ωστόσο
- εξίσου
- εφάπαξ
Ποιες εκφράσεις διατηρούνται ως δύο λέξεις
Υπάρχουν όμως και πολλές περιπτώσεις όπου τα επιμέρους στοιχεία της φράσης εξακολουθούν να διατηρούν την αυτοτέλειά τους. Σε αυτές τις περιπτώσεις προκρίνεται η χωριστή γραφή.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι:
- εν τω μεταξύ
- επί κεφαλής
- επί μέρους
- εξ ολοκλήρου
- εξ αφορμής
- εκ νέου
- εν γνώσει
- εν προκειμένω
- κατ' αρχήν
- κατ' αρχάς
- εις βάρος
- τέλος πάντων
- ως εκ τούτου
Δεν υπάρχουν απόλυτοι κανόνες
Ο Γιώργος Μπαμπινιώτης επισημαίνει ότι, παρά τα γλωσσολογικά κριτήρια, δεν μπορεί να υπάρξει απόλυτη ομοιομορφία για όλες τις περιπτώσεις. Όπως αναφέρει, το συγκεκριμένο ζήτημα δεν έχει ποτέ ρυθμιστεί συνολικά από έναν επίσημο επιστημονικό φορέα, με αποτέλεσμα να εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές στην ορθογραφική πρακτική.
Γι' αυτό και, όπως σημειώνει, η τελική επιλογή βασίζεται συχνά στον συνδυασμό της γλωσσολογικής ανάλυσης με την καθιερωμένη χρήση της κάθε λέξης στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα.
