Έντονο προβληματισμό για το μέλλον της κοινωνικής ασφάλισης στην Ελλάδα προκαλεί η πρόσφατη τοποθέτηση του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννη Στουρνάρα, ο οποίος έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για την επάρκεια των μελλοντικών συντάξεων. Με το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο (νόμος Κατρούγκαλου) να παραμένει ενεργό, η προοπτική εξασφάλισης μιας αξιοπρεπούς διαβίωσης φαντάζει εξαιρετικά δυσοίωνη. Αντιθέτως, η απειλή της σταδιακής φτωχοποίησης των απόμαχων της εργασίας είναι πλέον ορατή, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τους ελεύθερους επαγγελματίες, οι οποίοι, ακόμη και ύστερα από 40 έτη ασφαλιστικών εισφορών, αναμένεται να λαμβάνουν μόλις 850 ευρώ καθαρά τον μήνα.
Πίσω όμως από τις ανησυχητικές διαπιστώσεις του κεντρικού τραπεζίτη, αναλυτές επισημαίνουν την ύπαρξη συγκεκριμένων οικονομικών συμφερόντων που συνδέονται με την προώθηση ιδιωτικών και επαγγελματικών συμβολαίων Υγείας και Συνταξιοδότησης. Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται μια σειρά από κρατικές αντιφάσεις, καθώς οι κυβερνητικές επιλογές στην αγορά εργασίας έρχονται σε πλήρη σύγκρουση με τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για την ανάπτυξη της επαγγελματικής ασφάλισης.
Η αποδόμηση των Συλλογικών Συμβάσεων και η εργασιακή ευελιξία
Η πρώτη και βασικότερη αντίφαση εντοπίζεται στο θεσμικό πλαίσιο της απασχόλησης. Ενώ η συγκρότηση των Ταμείων Επαγγελματικής Ασφάλισης (ΤΕΑ) προϋποθέτει συλλογική δράση και τη σύναψη Συλλογικών Συμβάσεων Εργασίας (ΣΣΕ), η πολιτική των τελευταίων ετών έχει επιβάλει την απόλυτη κυριαρχία των ατομικών συμβάσεων.
Με τις κυβερνητικές ρυθμίσεις που ενίσχυσαν την πλήρη ευελιξία, οι όροι της ατομικής σύμβασης υπερισχύουν πλέον των συλλογικών ρυθμίσεων, καταργώντας τον παραδοσιακό κανόνα της εφαρμογής της ευνοϊκότερης για τον εργαζόμενο σύμβασης. Ως αποτέλεσμα, οι εργαζόμενοι βρίσκονται εκτεθειμένοι σε πιεστικές εργασιακές απαιτήσεις, όπως:
- Μετατροπή του πλήρους ωραρίου σε 4ωρη μερική απασχόληση.
- Καθιέρωση «σπαστού» ωραρίου (πρωί και απόγευμα), ακόμη και σε καθεστώς part-time εργασίας.
- Εφαρμογή 6ήμερης απασχόλησης και υποχρεωτικής 13ωρης καθημερινής εργασίας, την οποία ο μισθωτός αδυνατεί να αρνηθεί, εκτός αν επικαλεστεί εξαιρετικά σπουδαίο λόγο.
Η επικράτηση αυτού του κατακερματισμένου εργασιακού περιβάλλοντος καθιστά αδύνατη τη συλλογική οργάνωση που απαιτείται για τη θωράκιση των ΤΕΑ, αφήνοντας την ιδιωτική ασφάλιση ως μοναδική διέξοδο μόνο για όσους διαθέτουν την ανάλογη οικονομική επιφάνεια.
Η κατάρρευση της «Ασφαλιστικής Πίστης»
Ένα εξίσου σοβαρό πλήγμα για την εναλλακτική ασφάλιση αποτελεί η έλλειψη θεσμικής εμπιστοσύνης και κρατικής εποπτείας. Η «ασφαλιστική πίστη» κλονίστηκε ανεπανόρθωτα μετά από νομοθετική ρύθμιση του 2020, η οποία έδωσε το ελεύθερο στις ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες να τροποποιούν μονομερώς τους όρους των συμβολαίων, μετατρέποντας τις σταθερές δόσεις και αποδόσεις σε κυμαινόμενες και σαφώς δυσμενέστερες για τους πολίτες.
Παράλληλα, στη συλλογική μνήμη παραμένει η κατάρρευση μεγάλων ασφαλιστικών ομίλων (όπως η Aspis), που άφησε μετέωρους χιλιάδες ασφαλισμένους και μετόχους. Η απουσία έγκαιρων προληπτικών ελέγχων και κρατικών εγγυήσεων για τις καταθέσεις των πολιτών, πριν από τέτοιου είδους χρεοκοπίες, εντείνει την καχυποψία του κοινού απέναντι στα ιδιωτικά προγράμματα.
Το αινιγματικό υπόδειγμα του ΤΕΚΑ και η διαχείριση των αποθεματικών
Στον αντίποδα, το κρατικό πείραμα του Ταμείου Επικουρικής Κεφαλαιοποιητικής Ασφάλισης (ΤΕΚΑ), το οποίο λειτουργεί εδώ και τέσσερα χρόνια για τους νέους νεοεισερχόμενους στην αγορά εργασίας, κινείται στο σκοτάδι. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει καμία επίσημη και διαφανής ενημέρωση για τους στρατηγικούς στόχους και τις αποφάσεις του.
Τα κεφάλαια του Ταμείου, τα οποία προσεγγίζουν το 1 δισεκατομμύριο ευρώ, παραμένουν κατατεθημένα στην Τράπεζα της Ελλάδος με ένα τεχνητό επιτόκιο της τάξης του 2,5%. Τα χρήματα αυτά δεν διοχετεύονται σε επενδυτικές πρωτοβουλίες που θα μπορούσαν να τονώσουν την ανάπτυξη της εθνικής οικονομίας ή να βελτιώσουν τις αποδόσεις των ίδιων των ασφαλισμένων.
Αντιθέτως, εκφράζονται έντονοι φόβοι ότι το ΤΕΚΑ λειτουργεί ως ένας ακόμη μηχανισμός παραγωγής υπερ-πλεονασμάτων για τη Γενική Κυβέρνηση. Η τρέχουσα διαχείριση αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο τα αποθεματικά αυτά να χρησιμοποιηθούν πρόωρα για την αποπληρωμή του δημοσίου χρέους. Έτσι, εγείρεται το ερώτημα: όταν μετά από 35 ή 40 χρόνια οι σημερινοί νέοι ζητήσουν τις επικουρικές τους συντάξεις, με τι είδους κεφάλαια θα πληρωθούν; Ο κίνδυνος να βρεθούν αντιμέτωποι με υποτιμημένα κρατικά ομόλογα ή με «χρεόγραφα» περασμένων πολιτικών πειραματισμών παραμένει ένα αναπάντητο ερώτημα.
