Η τεχνητή νοημοσύνη έχει μπει για τα καλά στην καθημερινότητά μας και μαζί της αλλάζει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο γράφουμε, μεταφράζουμε και επικοινωνούμε. Πίσω όμως από την ευκολία και την ταχύτητα των ψηφιακών εργαλείων κρύβεται ένα ερώτημα που γίνεται όλο και πιο επίκαιρο: τι συμβαίνει στη γλώσσα όταν η ανθρώπινη σκέψη αντικαθίσταται από αλγοριθμικές επιλογές;
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης, η Πανελλήνια Ένωση Μεταφραστών (ΠΕΜ) αναδεικνύει τον κρίσιμο ρόλο του ανθρώπου στη μετάφραση και προειδοποιεί για τους κινδύνους από την άκριτη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Όπως επισημαίνει, η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει ως πολύτιμο εργαλείο, όχι όμως ως υποκατάστατο της ανθρώπινης κρίσης, της γλωσσικής γνώσης και της δημιουργικότητας.
Από τον μεταφραστή στον αλγόριθμο
Η Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης καθιερώθηκε το 1991 από τη Διεθνή Ομοσπονδία Μεταφραστών (FIT) και γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 30 Σεπτεμβρίου. Στόχος της είναι να αναδεικνύει τη σημασία του επαγγέλματος και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι επαγγελματίες του κλάδου.
Σήμερα, μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις είναι η ραγδαία εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης. Η χρήση της δεν επηρεάζει μόνο την ίδια τη δουλειά των μεταφραστών, αλλά εγείρει και ένα ευρύτερο ζήτημα: πώς θα προστατευθεί η γλωσσική πολυμορφία από μια ολοένα και πιο ομογενοποιημένη ψηφιακή γραφή;
Η ΠΕΜ έχει θέσει το ζήτημα στο επίκεντρο, διοργανώνοντας ενημερωτικές δράσεις και συμμετέχοντας σε πρωτοβουλίες για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων. Παράλληλα, εκφράζει προβληματισμό για την πιθανή αντικατάσταση ανθρώπων-μεταφραστών από συστήματα AI σε κρίσιμους τομείς, όπως η Δικαιοσύνη, υπογραμμίζοντας τη σημασία της ανθρώπινης κρίσης και επάρκειας.
Η τεχνολογία, σύμφωνα με την Ένωση, δεν αποτελεί εχθρό. Το πρόβλημα βρίσκεται στην άμετρη και άκριτη χρήση της.
Όταν η «ευκολία» αρχίζει να κοστίζει στη γλώσσα
Το επάγγελμα του μεταφραστή μετασχηματίζεται ραγδαία. Σε πολλές περιπτώσεις, ο επαγγελματίας καλείται πλέον να ελέγξει και να επιμεληθεί ένα κείμενο που έχει παραχθεί αρχικά από μηχανή.
Ωστόσο, η αυτόματη μετάφραση δεν αποδίδει πάντοτε τη γλώσσα με τον φυσικό, δημιουργικό και ευέλικτο τρόπο που μπορεί να το κάνει ένας άνθρωπος. Η μετάφραση δεν είναι απλώς μια μηχανική διαδικασία αντικατάστασης λέξεων από τη μία γλώσσα στην άλλη.
Πίσω από κάθε μεταφρασμένο κείμενο υπάρχει ένας άνθρωπος που καλείται να μεταφέρει όχι μόνο το νόημα, αλλά και το ύφος, την ατμόσφαιρα, τις αποχρώσεις και το πολιτισμικό υπόβαθρο του πρωτοτύπου.
Οι μεταφραστές λειτουργούν εδώ και χρόνια ως γέφυρα ανάμεσα σε γλώσσες, κοινωνίες, πολιτισμούς και αγορές. Η δουλειά τους, ωστόσο, παραμένει σε μεγάλο βαθμό αόρατη. Και ακριβώς αυτή η αορατότητα δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι η μετάφραση είναι μια απλή διαδικασία που μπορεί εύκολα να αυτοματοποιηθεί.
Γι’ αυτό και η ΠΕΜ επισημαίνει τη σημασία του να αναζητούμε το όνομα του μεταφραστή σε ένα βιβλίο. Πίσω από κάθε καλή μετάφραση υπάρχει ένας επαγγελματίας που έχει εργαστεί για να μεταφέρει ένα έργο στη γλώσσα μας, διατηρώντας τις ιδιαιτερότητες και τις αποχρώσεις της.
«Η γλώσσα μας κινδυνεύει να ισοπεδωθεί»
Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης είναι αφιερωμένη από τη FIT στη «Γλωσσική πολυμορφία και τα γλωσσικά δικαιώματα», με το μήνυμα «Η δύναμη του να σε καταλαβαίνουν».
Στο επίκεντρο βρίσκεται και η ελληνική γλώσσα. Μπορεί ο αριθμός των ομιλητών της να είναι σχετικά μικρός σε παγκόσμια κλίμακα, όμως η συμβολή της στον πολιτισμό και τις επιστήμες είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Η ΠΕΜ προειδοποιεί ότι η αλόγιστη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να οδηγήσει σε αλλοίωση της δομής, των κανόνων και των χαρακτηριστικών της γλώσσας. Και η γλωσσική αλλοίωση, όπως επισημαίνει, συνδέεται άμεσα με τη διάβρωση του πολιτισμού που αυτή εκφράζει.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να γυρίσουμε την πλάτη στην τεχνολογία. Οι ίδιοι οι μεταφραστές χρησιμοποιούν καθημερινά εργαλεία AI όπου αυτό είναι χρήσιμο και απαραίτητο. Το κρίσιμο είναι ποιος κρατά το τιμόνι.
Όταν η τεχνολογία χρησιμοποιείται χωρίς μέτρο, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθούν σταδιακά οι αποχρώσεις, ο τόνος, το ύφος και τελικά το ίδιο το πλαίσιο μέσα στο οποίο αποκτά νόημα μια φράση.
Πώς ξεχωρίζει ένα κείμενο που «μυρίζει» AI
Η λεξιλογική φτώχεια, η τυποποίηση, η απουσία ιδιωματισμών και ντοπιολαλιάς, αλλά και ένα συχνά ξύλινο χιούμορ είναι ορισμένα από τα χαρακτηριστικά που οι επαγγελματίες του γλωσσικού χώρου βλέπουν να εμφανίζονται όλο και συχνότερα σε κείμενα που παράγονται ψηφιακά.
Ο μεταφραστής Κώστας Αθανασίου έχει επισημάνει ότι η λογοτεχνική μετάφραση δεν μπορεί να περιοριστεί στην απλή αλλαγή λέξεων από τη μία γλώσσα στην άλλη. Πρόκειται για μια διαδικασία δημιουργικότητας, αποχρώσεων και ανασύστασης ενός ολόκληρου κόσμου σε διαφορετική γλώσσα.
Κατά την άποψή του, τα συστήματα AI μπορούν να παράγουν κείμενα με τυποποιημένο ύφος, όμως η ανθρώπινη δημιουργικότητα παραμένει κρίσιμο στοιχείο στη λογοτεχνική μετάφραση.
Στο ίδιο μήκος κύματος, η Τιτίκα Δημητρούλα έχει επισημάνει ότι ο μεταφραστής δεν λειτουργεί απλώς ως «μεταφορέας» λέξεων, αλλά προστίθεται ουσιαστικά ως ένα ακόμη πρόσωπο στη διαδικασία του λόγου, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για λογοτεχνία.
Η Κατερίνα Σχινά, από την πλευρά της, αναφέρει ότι χρησιμοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη για έρευνα κατά τη διαδικασία της μετάφρασης, πάντα όμως με διασταύρωση των πληροφοριών. Όπως σημειώνει, ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν το AI καλείται να διαχειριστεί ελληνικές αναφορές, καθώς μπορεί να δώσει λανθασμένες απαντήσεις.
Η λέξη δεν είναι πάντα μόνο η λέξη
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μηχανή.
Ο μεταφραστής δεν μεταφέρει απλώς το νόημα. Μεταφέρει την ατμόσφαιρα, τα υπονοούμενα, την ειρωνεία, το πολιτισμικό πλαίσιο, ακόμη και τον ήχο μιας λέξης.
Μια παύση μπορεί να έχει νόημα. Μια συγκεκριμένη λέξη μπορεί να επιλέγεται όχι μόνο για αυτό που σημαίνει, αλλά και για τον τρόπο που ακούγεται. Μια φράση μπορεί να κρύβει ειρωνεία ή μια πολιτισμική αναφορά που δεν εξηγείται πουθενά ευθέως.
Τα συστήματα AI μπορούν να αναγνωρίζουν μοτίβα και να συνδυάζουν τεράστιες ποσότητες δεδομένων. Ωστόσο, σύμφωνα με τις επισημάνσεις των μεταφραστών, αυτό δεν σημαίνει ότι βιώνουν ή κατανοούν το κείμενο όπως ένας άνθρωπος.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αγγλική λέξη «home». Ανάλογα με το πλαίσιο, μπορεί να αποδοθεί ως σπίτι, οικογένεια, εστία ή πατρίδα. Η μηχανή επιλέγει με βάση τα γλωσσικά μοτίβα και τα συμφραζόμενα που έχει επεξεργαστεί. Ο μεταφραστής, όμως, καλείται να αποφασίσει ποια από αυτές τις λέξεις αποδίδει πραγματικά αυτό που θέλει να πει ο συγγραφέας.
Στη λογοτεχνία η πρόκληση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη. Ένα μεγάλο έργο απαιτεί σταθερή φωνή, συνεπές ύφος και διαφορετικές αποχρώσεις για κάθε χαρακτήρα. Ο άνθρωπος βλέπει το κείμενο ως ένα ενιαίο σύνολο. Η μηχανή επεξεργάζεται διαδοχικά κομμάτια και πιθανότητες.
Τελικά, πώς καταλαβαίνουμε ένα «ρομποτικό» κείμενο;
Ίσως το πιο χαρακτηριστικό σημάδι να βρίσκεται στον ίδιο τον τρόπο γραφής.
Μονότονη ροή, παρόμοιο μήκος προτάσεων, περιορισμένο λεξιλόγιο, απουσία προσωπικού ύφους και χιούμορ, επαναλαμβανόμενα εκφραστικά σχήματα και ένας υπερβολικά «τέλειος» λόγος μπορούν να αποτελούν ενδείξεις ενός κειμένου που έχει παραχθεί ή επηρεαστεί έντονα από AI.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι γραμματικά άρτιο, αλλά να μοιάζει επίπεδο. Να είναι σωστό, αλλά να μην έχει φωνή.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης: να μην κερδίσουμε μόνο ταχύτητα, χάνοντας στην πορεία αυτό που κάνει τη γλώσσα πραγματικά ανθρώπινη.
Γιατί η γλώσσα δεν είναι απλώς λέξεις στη σωστή σειρά. Είναι μνήμη, πολιτισμός, συναίσθημα, χιούμορ, υπαινιγμός και προσωπική φωνή. Και όλα αυτά είναι πολύ περισσότερα από μια σειρά στατιστικών πιθανοτήτων.
