Οι Κυκλάδες έχουν χτίσει το δικό τους μύθο γύρω από την εμπειρία που παρέχουν στους τουρίστες: Αμμώδεις παραλίες με γαλαζοπράσινα νερά, το ιδιόμορφο τοπίο, τα χαρακτηριστικά σοκάκια, τα ολόλευκα ακίνητα, το φανταστικό φαγητό και το ξεφάντωμα υπό το «πέπλο» της νύκτας.Το σύμπλεμα των νήσων αποτελείται από 33 κύρια νησιά και εκατοντάδες μικρότερες νησίδες και βραχονησίδες. Τα 24 νησιά είναι κατοικημένα, με πλούσια ιστορία (Κυκλαδίτικος πολιτισμός περί το 3.000 πΧ). Και μιλώντας για Ιστορία, μπορεί κάποιος ν' αναρωτηθεί για την «γέννηση» της ονομασίας των νήσων.
Αρχικά, το όνομα «Κυκλάδες» επινοήθηκε κατά την Αρχαϊκή περίοδο. Τότε διαπιστώθηκε πως τα νησιά του αρχιπελάγους σχηματίζουν, κατά προσέγγιση, κύκλο γύρω από το κεντρικό, ιερό νησί της Δήλου, γενέτειρα του Απόλλωνα και της Αρτέμιδος. Σε ό,τι αφορά τη μυθολογία, οι Κυκλάδες δημιουργήθηκαν όταν ο θεός της θάλασσας, Ποσειδώνας μετέτρεψε μια ομάδα θαλάσσιων νυμφών που ονομάζονταν Κυκλάδες σε πέτρινα νησάκια, όταν τον εξόργισαν. Ας δούμε όμως και την ιστορία της ονοματοδοσίας που «κρύβεται» πίσω από κάθε νήσο:
Δήλος
Η μυθολογία θέλει τον θεό του φωτός, Απόλλωνα και τη θεά του κυνηγιού, Αρτέμιδα (δίδυμα που έφερε στον κόσμο η Λητώ με τον Δία) να γεννήθηκαν στο μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO και να το κάνει ιερό. Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως εκεί γεννήθηκε και η θεά του κυνηγιού, Άρτεμις.
Δεδομένου ότι είναι στο κέντρο των Κυκλάδων, ευθύς εξ αρχής ήταν σημαντικό πολιτικό και εμπορικό κέντρο από το 1.580-1.200 πΧ, όταν υπήρχε οικισμός κοντά στο λιμάνι. Εγκαταλείφθηκε στις αρχές του Μεσαίωνα, με τις επιδρομές που δεχόταν να είναι πολλές και “επανήλθε” στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν άρχισε αρχαιολογική έρευνα στο νησί. Το όνομα προέρχεται από τα θεϊκά δίδυμα, καθώς πριν γεννηθούν εκεί, το νησί ήταν αόρατο πλωτό κομμάτι γης -Άδηλος βράχος- και μετά φανερώθηκε -το στερέωσε ο Ποσειδώνας με αδαμάντινες κολόνες στον πυθμένα της θάλασσας.
Νάξος
Η αναζήτηση της προέλευσης του ονόματος της Νάξου αποκαλύπτει μια πλούσια ιστορική και γλωσσολογική διαδρομή, η οποία εκκινεί από την αρχαϊκή ποίηση και εκτείνεται έως τις λατινικές γραπτές πηγές. Η αρχαιότερη γραπτή μνεία του τοπωνυμίου που διασώζεται μέχρι σήμερα οφείλεται στον Πάριο ποιητή Αρχίλοχο, ο οποίος χρησιμοποίησε το όνομα σε επίγραμμα αφιερωμένο στους Ναξίους Μεγάτιμο και Αριστοφώντα. Βρίσκουμε τις λέξεις «Νάξιος», «Ναξία» και «Νάξιον» να καταγράφονται για πρώτη φορά σε αφιερωματικές επιγραφές γύρω στα μέσα του 7ου αιώνα π.Χ. Η ίδια η ονομασία του νησιού εμφανίζεται επιγραφικά κατά το πρώτο τέταρτο του 4ου αιώνα π.Χ., σε αναθηματικό/αφιερωματικό κείμενο νικητών που εντοπίστηκε στο στενό μεταξύ Νάξου και Πάρου. Στα έργα των Λατίνων συγγραφέων, το νησί συναντάται με τις μορφές Naxos ή Naxus.
Γλωσσολογικά, η επιστημονική ετυμολόγηση της λέξης «Νάξος» θεωρείται αδύνατη, γεγονός που οδηγεί τους ερευνητές στην εκτίμηση ότι πρόκειται για τοπωνύμιο προελληνικής προέλευσης. Αυτή η αδυναμία ερμηνείας ώθησε διάφορους αρχαίους συγγραφείς να διαμορφώσουν εναλλακτικές θεωρίες. Η επικρατέστερη από αυτές απέδιδε την ονοματοδοσία στον Νάξο, έναν ηγεμόνα Καρικής καταγωγής, ο οποίος θεωρούνταν ο πρώτος οικιστής του νησιού. Πέραν της επικρατέσουσας ονομασίας, η αρχαία γραμματεία διασώζει μια σειρά από άλλα τοπωνύμια που αποδόθηκαν κατά καιρούς στο νησί, υποδηλώνοντας είτε το σχήμα του είτε τη λατρευτική του σύνδεση με τη μυθολογία:
- Στρογγύλη (λόγω του γεωμετρικού του σχήματος)
- Δία (συνδεδεμένη με τη λατρεία του Διός)
- Διονυσιάδα (λόγω της ισχυρής σύνδεσης με τον θεό Διόνυσο)
Τζια /Κέα
Η Τζιά (ή Κέα) ονομάστηκε έτσι από τον ήρωα Κέω, που ήταν ο επικεφαλής των Λοκρών από τη Ναύπακτο, οι οποίοι και κατέλαβαν το νησί στην αρχαιότητα.Σύμφωνα με τη μυθολογία η Κέα ονομαζόταν «Υδρούσα» λόγω των πολλών νερών και της πυκνής βλάστησής της
Άνδρος
Το δεύτερο, σε έκταση, νησί του “συμπλέγματος” στην αρχαιότητα λεγόταν Υδρούσα, ελέω των άφθονων νερών, Επαγρίς, Νωναγρία (υγρό πεδίο), Λασία (με πλούσια βλάστηση) και Γαύρος -που διατηρείται έως σήμερα- ως το όνομα του λιμανιού (Γαύριο). Η μυθολογία πάλι ήθελε τον θεϊκής προέλευσης Άνδριο, να είναι ο πρώτος κάτοικος του νησιού, το οποίο ονομάστηκε προς τιμήν του.
Πάρος
Είναι από τα λίγα νησιά που φαίνεται να έχουν “ξεκάθαρη” ερμηνεία ονόματος. Αφορά τον Πάρο, αρχηγό Αρκάδων αποίκων και γιο του Παρράσιου -για αυτό αναφέρεται και ως Πάρος ο Παρράσιος.
Τήνος
Σε αντίστοιχη προσέγγιση και η ονοματοδοσία της Τήνου, με τον ...νονό Τήνο, να ήταν ο πρώτος οικιστής και συνάμα, αρχηγός ομάδας Ιώνων με προέλευση από την Μικρά Ασία.
Μήλος
Επικρατέστερη άποψη φαίνεται να είναι ότι πήρε το όνομά της από το «βήλος» (πρόβατο) που με τα χρόνια εξελίχθηκε σε μήλος.
Σύρος
Επικρατούν δύο απόψεις για το πως προέκυψε το όνομα της νήσου: Από τη μία, η λέξη «Ουσύρα» που στα Φοινικικά αναφέρεται ως ένας «ευτυχισμένος τόπος». Από την άλλη, ταυτίζεται με τη λέξη «Συρ», που αναφέρει -πάλι στα Φοινικικά- τη βραχώδη φύση του νησιού
Αμοργός
Η Αμοργός πήρε το όνομά της από το φυτό «αμοργίς» ένα είδος λιναριού με το οποίο οι Αρχαίοι δημιουργούσαν χιτώνες με την επωνυμία «αμοργίδες».
Σαντορίνη
Το αρχαίο επίσημο όνομά της είναι Θήρα, δηλαδή το όνομα του αρχαίου Σπαρτιάτη, πρώτου αποίκου του νησιού. Η Αγία Ειρήνη αναφερόταν στον 13ο αιώνα ως Santa Irini. Οι Ενετοί έποικοί της «κρύβονται» πίσω από την ονοματοδοσία της νήσου.
Μύκονος
Η πιο επιστημονικά προσεκτική διατύπωση αναφέρει ότι το όνομα “μάλλον” συνδέεται με τοπωνύμιο που σημαίνει “πετρώδης τόπος” ή “σωρός λίθων”. Μια δεύτερη θεωρία θέλει να συνδέεται με τον μυθικό ήρωα Μύκονο, απόγονο του μυθικού βασιλιά της Δήλου, Άνιου και του θεού Απόλλωνα.
Ίος
Υπάρχουν εκδοχές που αφορούν τα λουλούδια «Ία» που φύτρωναν σε αφθονία στο νησί και β) τη φοινικική ρίζα «Ίος» που σημαίνει «σωροί από πέτρες», κάτι το οποίο επίσης συναντούταν ποικιλοτρόπως στο νησί.
Σίφνος
Ο Σίφνος ήταν γιος του ήρωα Σουνίου και αρχηγός ομάδας Ιώνων που εγκαταστάθηκαν στο νησί. Το επίθετο “σίφνος” συνδέεται με τα αρχαία μεταλλεία του νησιού που στην αρχαιότητα είχε διάφορα άλλα ονόματα, όπως Ακίς (λόγω του μυτερού και τριγωνικού σχήματος) ή Μερόπη (από το όνομα της εγγονής του Μίνωα, την εποχή που οι Μινωίτες κυριαρχούσαν στο νησί). Κατοικείται από το 3000 με 2000 πΧ.
Σέριφος
Η λέξη προέρχεται από το «στέριφος» που σημαίνει άκαρπος, με το όνομα να συνδέεται με τα κατάξερα, άγονα εδάφη του νησιού. Οι πρώτες μαρτυρίες ανθρώπινης παρουσίας και συστηματικής εξόρυξης χαλκού και σιδήρου πάνε πίσω στον 3ο αιώνα πΧ.
Κουφονήσια
Οι βασικές θεωρίες είναι οι εξής: α) Σύμφωνα με τον νησιογράφο Μάνεση, οφείλεται στα μαλακά πετρώματα και τις τεράστιες σπηλιές στις ακτές, τις οποίες ναυτικοί και πειρατές έλεγαν «κουφά νησιά». Η έτερη εκδοχή θέλει την προέλευση του ονόματος από το κωφός λιμήν (απάνεμο λιμάνι), ως περιοχής ανάμεσα στα νησιά που πρόσφερε προστασία από ανέμους.
Δονούσα
Ο θεός Διόνυσος έκρυψε εκεί την Αριάδνη, ώστε να μη τη βρει ο Θησέας κι έτσι έγινε ο προστάτης του νησιού. Αυτή είναι μια εκδοχή. Μια δεύτερη αφορά το “δονέω” (ταράζω, κινώ) και συνδέεται με τους ανέμους και τους σεισμούς που συντελούνται γύρω από το νησί που ενδέχεται να πήρε το όνομα του και από το ταπεινό “δέω” (δένω), καθώς οι ναυτικοί έδεναν τα πλοία στους ασφαλείς όρμους του νησιού αυτού, στα ταξίδια στο Αιγαίο.
Σχοινούσα
Οι options για το όνομα αυτού του νησιού, είναι δυο. Η πρώτη έχει να κάνει με το θαμνώδες φυτό που λέγεται σχίνος και κατά τους αρχαίους συγγραφείς φύτρωνε σε όλο το νησί. Η δεύτερη αναφέρει ότι ο νονός ήταν ο άρχοντας επί Ενετοκρατίας, Σχινόζα. Κατοικείται από το 3.200-2.800 πΧ, εγκαταλείφθηκε πολλές φορές εξαιτίας των επιδρομών των πειρατών, με τη νεότερη μόνιμη επανεγκατάσταση να άρχισε στα μέσα του 19ου αιώνα (1830-1850), από Αμοργιανούς.
Ηρακλειά
Εν προκειμένω τα πράγματα -φαίνονται να- είναι απλά: οι πρώτοι κάτοικοι τιμούσαν ιδιαίτερα τον Ηρακλή και έδωσαν στο νησί το όνομα του. Στο Μεσαίωνα, το αποκαλούσαν και Ηρακλείτσα ή Αρακλειά/Ρακλειά.
