Για δεκαετίες, η απώλεια μνήμης θεωρούνταν το χαρακτηριστικό σύμπτωμα της νόσου Αλτσχάιμερ. Ωστόσο, νέα επιστημονικά ευρήματα δείχνουν ότι η εκδήλωση της νόσου ίσως ξεκινά πολύ νωρίτερα και με διαφορετικό τρόπο, πριν ακόμη εμφανιστούν τα πρώτα κενά μνήμης.
Ερευνητές του Texas A&M Health, σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, διαπίστωσαν ότι η μειωμένη γνωστική ευελιξία –η ικανότητα δηλαδή του ανθρώπου να προσαρμόζεται σε νέες συνθήκες και να αλλάζει στρατηγική όταν οι περιστάσεις το απαιτούν– ενδέχεται να αποτελεί ένα από τα πρώτα σημάδια της νόσου.
Η δυσκολία στις αλλαγές ως πρώιμο σύμπτωμα
Η γνωστική ευελιξία αποτελεί βασική λειτουργία του εγκεφάλου. Επιτρέπει σε έναν άνθρωπο να εγκαταλείπει λανθασμένες επιλογές, να μαθαίνει νέους κανόνες και να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά σε απρόβλεπτες καταστάσεις.
Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η συγκεκριμένη λειτουργία φαίνεται να επηρεάζεται πολύ πριν παρουσιαστούν διαταραχές στη μνήμη. Όπως ανέφερε ο επικεφαλής της έρευνας, καθηγητής Νευροεπιστημών Jun Wang, η ομάδα παρατήρησε σημαντική μείωση της γνωστικής ευελιξίας, ενώ οι δοκιμασίες μνήμης παρέμεναν φυσιολογικές.
Η διαπίστωση αυτή ενισχύει την άποψη ότι η παθολογική διαδικασία του Αλτσχάιμερ ξεκινά αρκετά χρόνια πριν εμφανιστούν τα συμπτώματα που συνήθως οδηγούν στη διάγνωση.
Τι αποκάλυψαν τα πειράματα
Για τις ανάγκες της έρευνας χρησιμοποιήθηκαν ειδικά πειραματικά μοντέλα που αναπαράγουν τις βασικές αλλοιώσεις της νόσου στον εγκέφαλο.
Τα πειραματόζωα εκπαιδεύονταν αρχικά να επιλέγουν μια συγκεκριμένη διαδρομή για να λάβουν ανταμοιβή. Όταν όμως οι κανόνες άλλαζαν, τα υγιή ζώα προσαρμόζονταν γρήγορα στη νέα συνθήκη.
Αντίθετα, όσα εμφάνιζαν χαρακτηριστικά της νόσου συνέχιζαν να ακολουθούν την αρχική στρατηγική, ακόμη και όταν αυτή δεν απέδιδε πλέον αποτέλεσμα. Παράλληλα, οι επιδόσεις τους στις δοκιμασίες χωρικής μνήμης παρέμεναν φυσιολογικές, γεγονός που υποδηλώνει ότι η δυσκολία προσαρμογής προηγείται της έκπτωσης της μνήμης.
Οι εκτελεστικές λειτουργίες στο επίκεντρο
Τα ευρήματα στρέφουν πλέον το ενδιαφέρον των επιστημόνων στις λεγόμενες εκτελεστικές λειτουργίες του εγκεφάλου, οι οποίες σχετίζονται με τον σχεδιασμό, τη λήψη αποφάσεων, την επίλυση προβλημάτων και την προσαρμογή σε νέες συνθήκες.
Όταν αυτές αρχίζουν να επηρεάζονται, ένας άνθρωπος μπορεί να εμφανίζει έντονη δυσκολία στην αλλαγή καθημερινών συνηθειών, να επιμένει σε μη αποτελεσματικές συμπεριφορές, να αντιδρά αρνητικά στις αλλαγές ή να παρουσιάζει προβλήματα στην κρίση και στη λήψη αποφάσεων.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η αξιολόγηση αυτών των λειτουργιών αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στη διερεύνηση των πρώιμων σταδίων της νόσου.
Το νευρωνικό κύκλωμα που ίσως παίζει καθοριστικό ρόλο
Η ερευνητική ομάδα εντόπισε επίσης ένα νευρωνικό κύκλωμα που φαίνεται να παρουσιάζει υπερδραστηριότητα ήδη από τα αρχικά στάδια της νόσου. Το κύκλωμα αυτό συνδέει περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη μάθηση, στη λήψη αποφάσεων και στην προσαρμογή της συμπεριφοράς.
Παράλληλα, παρατηρήθηκε μειωμένη δραστηριότητα συγκεκριμένων νευρώνων που συμβάλλουν στη ρύθμιση της μάθησης, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο που ενδέχεται να επιταχύνει τη συσσώρευση αμυλοειδούς-βήτα και τη νευροεκφυλιστική διαδικασία.
Ενθαρρυντικά αποτελέσματα από πειραματική παρέμβαση
Οι ερευνητές προχώρησαν στη συνέχεια σε μια πειραματική παρέμβαση, μειώνοντας προσωρινά τη δραστηριότητα του συγκεκριμένου εγκεφαλικού κυκλώματος.
Η παρέμβαση οδήγησε σε αισθητή βελτίωση της γνωστικής ευελιξίας, αποκατάσταση της φυσιολογικής λειτουργίας του εγκεφάλου και μείωση της συσσώρευσης αμυλοειδούς-βήτα. Μάλιστα, τα οφέλη παρέμειναν ακόμη και μετά τη διακοπή της παρέμβασης, γεγονός που δημιουργεί αισιοδοξία για μελλοντικές θεραπευτικές προσεγγίσεις.
Τι σημαίνουν τα ευρήματα για το μέλλον
Παρότι η μελέτη πραγματοποιήθηκε σε ζωικά μοντέλα και απαιτούνται κλινικές δοκιμές για να επιβεβαιωθούν τα αποτελέσματα στους ανθρώπους, οι επιστήμονες θεωρούν ότι ανοίγεται ένας νέος δρόμος στην αντιμετώπιση του Αλτσχάιμερ.
Εφόσον τα ευρήματα επιβεβαιωθούν, η αξιολόγηση της γνωστικής ευελιξίας θα μπορούσε να ενταχθεί στα εργαλεία πρώιμης διάγνωσης, μαζί με τους σύγχρονους βιοδείκτες και τις απεικονιστικές εξετάσεις.
Η διεθνής επιστημονική κοινότητα στρέφει πλέον όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον της στην αναγνώριση των βιολογικών αλλαγών που προηγούνται των συμπτωμάτων ακόμη και κατά μία ή δύο δεκαετίες, καθώς οι νεότερες θεραπείες φαίνεται να αποδίδουν καλύτερα όταν εφαρμόζονται στα πρώτα στάδια της νόσου.
Αντίστοιχο μήνυμα εκπέμπουν και οι Έλληνες ειδικοί, οι οποίοι υπογραμμίζουν ότι η έγκαιρη διάγνωση μπορεί να βελτιώσει σημαντικά τη φροντίδα των ασθενών, να διευκολύνει την πρόσβαση σε εξειδικευμένες δομές και να αυξήσει τις δυνατότητες συμμετοχής σε νέες θεραπευτικές μελέτες. Το μέλλον της αντιμετώπισης του Αλτσχάιμερ φαίνεται πλέον να περνά όχι μόνο από νέες θεραπείες, αλλά κυρίως από την έγκαιρη αναγνώριση των πρώτων, διακριτικών ενδείξεων της νόσου.
