Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, ο Λουκιανός Κηλαηδόνης σατίριζε την προσδοκία ότι ένα πανεπιστημιακό δίπλωμα εξασφαλίζει επαγγελματική αποκατάσταση. Στο τραγούδι του, το πτυχίο που δεν έφερνε δουλειά γινόταν «ρολό», για χρήσεις που ο στιχουργός διακριτικά άφηνε στη φαντασία μας. Η αγωνία πίσω από τους σατιρικούς στίχους ήταν πραγματική: θα πιάσουν τόπο οι σπουδές;
Σκεφτείτε δύο ξυλουργούς με το ίδιο μηχάνημα. Μόνο ο ένας γνωρίζει ψηφιακό σχεδιασμό, υπολογίζει ακριβέστερα τα υλικά και επικοινωνεί με πελάτες στο εξωτερικό. Περιορίζει τη φύρα, αναλαμβάνει δυσκολότερες παραγγελίες, πουλά σε μεγαλύτερη αγορά. Το μηχάνημα είναι ίδιο. Εκείνος ξέρει να του βγάζει περισσότερη δουλειά.
Το έγραφε ο Άνταμ Σμιθ το 1776: οι δεξιότητες ενός εργαζομένου μοιάζουν με μηχανή που κοστίζει, αλλά το κόστος της ανακτάται με κέρδος. Ο Γκάρι Μπέκερ ανέπτυξε συστηματικά την ιδέα στο «Ανθρώπινο Κεφάλαιο». Έδειξε ότι το μεγαλύτερο κόστος των σπουδών δεν είναι τα δίδακτρα, αλλά τα εισοδήματα που χάνει ο φοιτητής όσο σπουδάζει.
Οι διεθνείς εκτιμήσεις δείχνουν μέση ιδιωτική απόδοση περίπου 9% για κάθε επιπλέον έτος εκπαίδευσης. Για την Ελλάδα, οι εκτιμήσεις της βιβλιογραφίας είναι χαμηλότερες, ενώ στο PISA παραμένουμε κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Ο Κηλαηδόνης έβλεπε πρόβλημα θέσεων. Το ουσιαστικό ερώτημα, ωστόσο, αφορά τις δεξιότητες που αποκτούμε και τις ευκαιρίες να τις αξιοποιήσουμε.
Με την έλευση της τεχνητής νοημοσύνης, κάποιος εύλογα αναρωτιέται: γιατί να κοπιάζουμε μαθαίνοντας, αφού μπορούμε να ρωτάμε; Επειδή η πρόσβαση σε μια απάντηση δεν εξασφαλίζει ότι καταλαβαίνουμε τι μας απάντησαν. Ο ξυλουργός μπορεί να ζητήσει από τη μηχανή ένα πρωτότυπο σχέδιο, αλλά πρέπει να ξέρει εάν κατασκευάζεται, πόσο κοστίζει και εάν η καρέκλα θα αντέξει τον πελάτη. Ο πελάτης σπανίως εκτιμά την καινοτομία όταν βρίσκεται στο πάτωμα.
Πρόσφατα η Anthropic, δημιουργός του Claude, εξαγόρασε τη Mithril Medicine, βιοτεχνολογική εταιρεία με έναν μόνο εργαζόμενο πλήρους απασχόλησης. Ο ιδρυτής της, έμπειρο στέλεχος της βιοτεχνολογίας, χωρίς δικό του εργαστήριο, με εξωτερικούς συνεργάτες και την τεχνητή νοημοσύνη για συντονιστή, κατέγραψε σε λιγότερο από 18 μήνες ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε πειραματόζωα, για μια σπάνια μυϊκή δυστροφία χωρίς εγκεκριμένη θεραπεία. Το εργαλείο δεν αντικατέστησε τη γνώση του. Αύξησε την απόδοσή της.
Το ανθρώπινο κεφάλαιο, έγραφε ο Μπέκερ, φθείρεται όπως κάθε κεφάλαιο. Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει την αξία όσων γνωρίζουμε: μπορεί να απαξιώνει εργασίες ρουτίνας και να δίνει μεγαλύτερη εμβέλεια στην εξειδίκευση και στην κρίση. Ο ξυλουργός που αγνοεί νέα υλικά θα χάσει πελάτες. Το πτυχίο πιστοποιεί μια διαδρομή που ολοκληρώθηκε. Η αγορά ενδιαφέρεται για όσα μπορούμε να κάνουμε σήμερα. Ίσως γι’ αυτό η αξία του πτυχίου αμφισβητείται: στις ΗΠΑ, σύμφωνα με το National Center for Education Statistics, οι εγγραφές σε προπτυχιακά προγράμματα μειώθηκαν περίπου 15% μεταξύ 2010 και 2021.
Στην Ελλάδα συζητούμε συχνά πώς θα αποκτήσουμε περισσότερα μηχανήματα, κτίρια και κεφάλαια. Αξίζει να συζητήσουμε εξίσου τι θα ξέρουν να κάνουν οι άνθρωποι που θα τα χρησιμοποιήσουν. Αλλιώς κινδυνεύουμε να εξοπλίσουμε θαυμάσια το ξυλουργείο και τις παραγγελίες να τις πάρει ο απέναντι, που πλέον μπορεί να είναι ένας άνθρωπος με έναν υπολογιστή, στην άλλη άκρη του κόσμου.