Ο Ηράκλειτος εισάγει στην προσωκρατική σκέψη μια έννοια που εξακολουθεί να προκαλεί φιλοσοφικά και ανθρωπολογικά ερωτήματα: τον Ξυνό Λόγο. Στο απόσπασμα Β2 διαβάζουμε: «τοῦ λόγου δ’ ἐόντος ξυνοῦ ζώουσιν οἱ πολλοὶ ὡς ἰδίαν ἔχοντες φρόνησιν». Ο Λόγος είναι κοινός, αλλά οι άνθρωποι συμπεριφέρονται σαν να διαθέτει ο καθένας τη δική του αποκλειστική φρόνηση. Η αντίθεση ανάμεσα στο ξυνόν και στο ίδιον δεν είναι απλώς γλωσσική. Αποκαλύπτει μια βαθύτερη ανθρώπινη δυσκολία: την αδυναμία να αναγνωρίσουμε ότι η σκέψη, η συνύπαρξη και η κατανόηση δεν εξαντλούνται στην ατομική μας συνείδηση.
Η λέξη «ξυνός» χρειάζεται να εξεταστεί πέρα από τη συνηθισμένη απόδοσή της ως «κοινός». Η ετυμολογική και σημασιολογική της διαδρομή αποτέλεσε αντικείμενο προσωπικού ενδιαφέροντος και συνομιλιών μου στο Παρίσι με τον μεγάλο συγκριτικό γλωσσολογο και μυθολόγο Georges Dumézil. Εκείνος μου ανέπτυξε μια ερμηνεία που συνέδεε την ινδοευρωπαϊκή ρίζα kom, με τη σημασία του «μαζί», με το λατινικό cum, καθώς και με τη συζήτηση για τις ελληνικές μορφές ξυνός και κοινός. Η εξήγησή του δεν περιοριζόταν στη γλωσσική συγγένεια. Άνοιγε ένα ευρύτερο πεδίο αναζήτησης γύρω από την αρχαία ιρανική θρησκευτική παράδοση και τη σημασία του ιερού.
Το ενδιαφέρον της ερμηνείας του βρισκόταν στη διάκριση που πρότεινε ανάμεσα στο ιερό και στο βέβηλο: ο Ξυνός συνδεόταν με την ιερή διάσταση του κοινού, ενώ το Κοινόν με μια μεταγενέστερη, αποϊεροποιημένη σημασία. Η συζήτηση αυτή με οδήγησε στον γλωσσολόγο Émile Benveniste, φίλο του Dumézil, ο οποίος, σύμφωνα με τη δική μου ανάμνηση, επιβεβαίωσε τη σημασία της ιστορικής και κοινωνικής διάστασης του προβλήματος. Δεν επρόκειτο για τη γέννηση της λέξης «κοινόν» κατά την ελληνιστική εποχή, αλλά για μια μεταβολή της σημασιολογικής και αξιολογικής της φόρτισης.
Εδώ βρίσκεται το ουσιαστικό ερώτημα: πώς μια έννοια που παραπέμπει στο μαζί, στη συμμετοχή και σε μια κοινή υπόσταση μπορεί να απολέσει την ιερότητά της και να αποκτήσει υποτιμητικές σημασίες; Η υπόθεση που μου ανέπτυξαν οι δύο επιστήμονες συνέδεε αυτή τη μετατόπιση με την επαφή του ελληνικού κόσμου με την Ανατολή, ιδιαίτερα μετά τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου. Η γλώσσα δεν μεταφέρει απλώς λέξεις από έναν πολιτισμό σε άλλον. Ενσωματώνει, μετασχηματίζει ή απορρίπτει σημασίες, ανάλογα με τις κοινωνικές σχέσεις και τις πολιτισμικές αντιπαραθέσεις. Η διάκριση ιερού και βέβηλου αποκτά έτσι ιστορικό περιεχόμενο: το κοινό δεν σημαίνει αναγκαστικά πλέον κάτι που μοιράζεται με όλους ως αξία, αλλά μπορεί να δηλώνει εκείνο που έχει χάσει την ιδιαίτερη συμβολική του υπόσταση.
Η κοινωνική μεταβολή γίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα όταν εξετάσουμε τις ονομασίες που αποδίδονται στις γυναίκες. Η εταίρα, με την αρχική σημασία της συντρόφου και της κοινωνικής συνοδοιπόρου, δεν ταυτίζεται με την «κοινή γυναίκα», της οποίας η ονομασία παραπέμπει σε μια διαφορετική κοινωνική αξιολόγηση. Η μεταγενέστερη υποβάθμιση της σημασίας της εταίρας και η εμφάνιση διακρίσεων ανάμεσα στις γυναίκες της αγοράς, των οίκων και των ιερών, αποτυπώνουν μεταβολές κοινωνικής θέσης και θεσμικής υπαγωγής. Η ιερόδουλη, άλλωστε, δεν αποτελεί απλώς μια «καλύτερη» κατηγορία γυναίκας, αλλά πρόσωπο ενταγμένο σε συγκεκριμένο καθεστώς υπηρεσίας του ιερού. Οι λέξεις δεν είναι αθώες ετικέτες: καταγράφουν και αναπαράγουν κοινωνικές ιεραρχίες.
Αξίζει επίσης να διακρίνουμε τον κοινό τόπο από τον κοινό τύπο. Ο πρώτος μπορεί να αποτελεί πεδίο συνάντησης και ανταλλαγής νοημάτων, ενώ ο δεύτερος, όταν παγιώνεται και επαναλαμβάνεται, οδηγεί στο κοινότυπο και στην κοινοτυπία. Η διάκριση αυτή φωτίζει μια σημαντική αντίφαση: το κοινό ως δυνατότητα συμμετοχής μπορεί να είναι δημιουργικό και ουσιαστικό, ενώ το κοινό ως συμβατικό πρότυπο μπορεί να γίνει μηχανισμός αναπαραγωγής της σκέψης. Επομένως, η αποτίμηση του κοινού δεν μπορεί να εξαρτάται μόνο από τη λέξη, αλλά από τις κοινωνικές σχέσεις και τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες αποκτά το νόημά της.
Επιστρέφοντας στον Ηράκλειτο, η σημασία του Ξυνού Λόγου αποκτά μια βαθύτερη πολιτική διάσταση. Στο Β114 ο φιλόσοφος συνδέει τον κοινό νου με τον νόμο της πόλης: «ξὺν νόῳ λέγοντας ἰσχυρίζεσθαι χρὴ τῷ ξυνῷ πάντων, ὅκωσπερ νόμῳ πόλις». Το κοινό δεν είναι η αριθμητική συνάθροιση των ανθρώπων ούτε η ομοφωνία τους. Είναι το πεδίο μέσα στο οποίο καθίσταται δυνατή η κοινή ζωή, η αναζήτηση του δικαίου και η συγκρότηση της πολιτικής κοινότητας. Το Πολιτικόν δεν αποτελεί εξωτερικό συμπλήρωμα του Λόγου ούτε απλή εφαρμογή του. Το Πολιτικόν συνιστά τον Λόγο. Και η ηρακλείτεια παρακαταθήκη μάς καλεί να αναζητήσουμε ξανά το κοινό ως χώρο ουσιαστικής συμμετοχής, όχι ως έκπτωση της σκέψης σε μια ανώνυμη και άκριτη μάζα.