Όταν ένα παιδί σκοντάφτει στην εκφώνηση πριν φτάσει στην άσκηση, το πρόβλημα ξεπερνά ένα μάθημα. Τα μαθησιακά κενά, οι κοινωνικές ανισότητες, η διάσπαση της προσοχής και ένα σχολείο που βιάζεται να ολοκληρώσει την ύλη χρειάζονται κοινή αντιμετώπιση. Η άσκηση βρίσκεται στον πίνακα, οι μαθητές έχουν τις απαραίτητες πληροφορίες, αλλά η πρώτη δυσκολία εμφανίζεται πριν αρχίσει η επίλυση: «Τι ακριβώς ζητάει;». Μια λέξη μένει ακατανόητη, μια σχέση αιτίας και αποτελέσματος χάνεται, μια παράγραφος διαβάζεται χωρίς να συγκρατείται το νόημά της.
Την εικόνα αυτή περιγράφουν εκπαιδευτικοί διαφορετικών ειδικοτήτων. Οι προσωπικές μαρτυρίες δεν αποτελούν από μόνες τους στατιστική απόδειξη, συγκροτούν όμως ένα σοβαρό παιδαγωγικό ερώτημα: γιατί περισσότερα παιδιά φαίνεται να δυσκολεύονται να μετατρέψουν την πληροφορία σε κατανόηση;
Τα δεδομένα επιβεβαιώνουν την ανησυχία
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα PISA 2025, που δημοσιεύθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2026, το 56% των δεκαπεντάχρονων στην Ελλάδα έφτασε τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο αναγνωστικής επάρκειας, έναντι 69% στον ΟΟΣΑ. Οι επιδόσεις στην ανάγνωση υποχώρησαν σε σχέση με το 2022. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι υπόλοιποι μαθητές «δεν ξέρουν να διαβάζουν», αλλά ότι δυσκολεύονται στις απαιτήσεις κατανόησης που εξετάζει η έρευνα.
Η PISA δεν αποτυπώνει ολόκληρη την αξία ενός παιδιού ή ενός εκπαιδευτικού συστήματος. Αναδεικνύει, ωστόσο, δυσκολίες που χρειάζονται διερεύνηση, χωρίς εύκολες καταδίκες μιας ολόκληρης γενιάς.
Τα κενά συσσωρεύονται όταν η ύλη προχωρά
Η κατανόηση ενός κειμένου απαιτεί λεξιλόγιο, προηγούμενες γνώσεις, εξοικείωση με διαφορετικούς τρόπους γραφής και δυνατότητα σύνδεσης πληροφοριών. Το παιδί που δυσκολεύεται σε αυτά χρειάζεται συστηματική διδασκαλία και χρόνο εξάσκησης.
Όταν προχωρά στην επόμενη ενότητα χωρίς να έχουν αποσαφηνιστεί οι προηγούμενες, η νέα δυσκολία προστίθεται στην παλιά. Το σχολείο μπορεί να έχει ολοκληρώσει το κεφάλαιο, ενώ ο μαθητής δεν έχει κατακτήσει τις βασικές του έννοιες. Η επανάληψη αυτού του χάσματος κάνει την παρακολούθηση ολοένα δυσκολότερη.
Οι μαθητές δεν ξεκινούν από την ίδια αφετηρία
Η πρόσβαση σε βιβλία, ο διαθέσιμος χώρος μελέτης, η οικονομική ασφάλεια και ο χρόνος υποστήριξης στο σπίτι διαφέρουν σημαντικά. Στην PISA 2022, οι κοινωνικοοικονομικά ευνοημένοι μαθητές στην Ελλάδα προηγούνταν των λιγότερο ευνοημένων κατά 76 μονάδες στα Μαθηματικά. Η διαφορά καταγράφει συσχέτιση και δεν προδικάζει την πορεία κανενός παιδιού.
Ένα σχολείο που περιμένει από κάθε οικογένεια να καλύψει ιδιωτικά τα κενά κινδυνεύει να τα διευρύνει. Η δωρεάν, έγκαιρη μαθησιακή υποστήριξη χρειάζεται να αποτελεί οργανικό μέρος της λειτουργίας του.
Οι οθόνες επηρεάζουν το περιβάλλον της μάθησης
Οι ειδοποιήσεις και η συνεχής εναλλαγή περιεχομένου μπορούν να ανταγωνίζονται τον χρόνο συγκεντρωμένης ανάγνωσης. Δεν τεκμηριώνεται, όμως, ότι μία συσκευή εξηγεί από μόνη της τη μαθησιακή υποχώρηση.
Η UNESCO επισημαίνει ότι η εκπαιδευτική αξία της τεχνολογίας εξαρτάται από τον τρόπο χρήσης της, την παιδαγωγική καθοδήγηση και το πλαίσιο εφαρμογής της. Η υπερβολική χρήση μπορεί να ακυρώνει τα οφέλη της. Ανάλογη προσοχή χρειάζεται η τεχνητή νοημοσύνη: όταν παραδίδει έτοιμο το αποτέλεσμα, μπορεί να παρακάμπτεται η εξάσκηση. Το ζητούμενο είναι ο μαθητής να εξηγεί, να ελέγχει και να τεκμηριώνει την απάντηση.
Η αποτυχία μπορεί να προηγείται της αδιαφορίας
Ένα παιδί που αποτυγχάνει επανειλημμένα ενδέχεται να αποσύρεται για να αποφύγει άλλη μία απογοήτευση. Χρειάζεται να εξετάζονται επίσης το άγχος, ο εκφοβισμός, οι ειδικές μαθησιακές δυσκολίες και οι γλωσσικές ανάγκες, με κατάλληλη υποστήριξη. Η απάντηση περιλαμβάνει καθημερινή ανάγνωση, ρητή διδασκαλία λεξιλογίου, συζήτηση των εκφωνήσεων, γραπτή έκφραση και ανατροφοδότηση, σε όλα τα μαθήματα.
Οι υψηλές προσδοκίες αποκτούν νόημα όταν συνοδεύονται από τα μέσα για να πραγματοποιηθούν. Κάθε παιδί χρειάζεται απαιτητικούς αλλά προσιτούς στόχους και έναν εκπαιδευτικό που θα έχει τον χρόνο και την υποστήριξη να το βοηθήσει να τους κατακτήσει.
