Η αφίσα που δημιούργησε η Nanabbi για τον 14ο Διεθνή Διαγωνισμό Κόμικς «Η Ιστορία γίνεται εικόνα» δεν είναι απλώς μια όμορφη εικόνα. Αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδειγμα πολυτροπικής επικοινωνίας, όπως ακριβώς και τα κόμικς. Ας επιχειρήσουμε να τη διαβάσουμε αξιοποιώντας τη θεωρία των Gunther Kress και Theo van Leeuwen από το έργο τους Reading Images: The Grammar of Visual Design, σύμφωνα με την οποία οι εικόνες οργανώνονται με συμβάσεις που παράγουν νοήματα.
Στο κέντρο της αφίσας βρίσκεται ένα κορίτσι σχεδιασμένο με την τεχνοτροπία των manga, που κρατά μια πένα. Το χέρι της είναι μεγάλο και προβάλλεται έντονα στο πρώτο επίπεδο, δημιουργώντας την αίσθηση της κίνησης. Δεν βλέπουμε απλώς μια νεαρή μορφή, αλλά την ίδια τη διαδικασία της δημιουργίας. Η πένα συμβολίζει τη δυνατότητα του δημιουργού να μετασχηματίζει τη φαντασία και την ιστορική γνώση σε εικόνες.
Πρόκειται για μια «αφηγηματική αναπαράσταση» (narrative representation), στην οποία η δράση οργανώνει το νόημα. Το μεγάλο χέρι και η μεγάλη πένα είναι μήνυμα: αφήστε την τεχνητή νοημοσύνη και πάρτε την πένα να σχεδιάσετε εσείς οι ίδιοι και οι ίδιες.
Στο φόντο συνυπάρχουν διαφορετικά εικαστικά αποσπάσματα, που παραπέμπουν στις πολλαπλές δυνατότητες της οπτικής αφήγησης. Παρότι τα αποσπάσματα φαίνεται να περιορίζονται στην αρχαία Ιστορία, ο διαγωνισμός προσφέρεται για αναπαραστάσεις από όλες τις ιστορικές περιόδους. Ιδιαίτερα εκφραστική, όμως, είναι η Μεγάλη Σφίγγα της Γκίζας που κοιτάει με έκπληξη σαν να έρχονται προς αυτήν άνθρωποι που ταράζουν την αιώνια πέτρινη ηρεμία της.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση της κεντρικής μορφής με τον θεατή. Το κορίτσι χαμογελά και μας κοιτάζει ευθέως. Στην ορολογία των Kress και van Leeuwen, έχουμε μια οπτική «απαίτηση» (demand).Το βλέμμα και η κοντινή απόσταση δημιουργούν οικειότητα. Η αφίσα δεν μας καλεί απλώς να παρακολουθήσουμε τη δημιουργία, αλλά να συμμετάσχουμε σε αυτήν.
Τι σημαίνει τελικά «Η Ιστορία γίνεται εικόνα»;
Η ιστορική γνώση δεν αποτελεί μια απλή αναπαραγωγή γεγονότων. Συγκροτείται μέσα από την επιλογή, την οργάνωση και την ερμηνεία ιστορικών τεκμηρίων. Κάθε ιστορική αφήγηση προϋποθέτει επιλογές: τι θα παρουσιαστεί, τι θα παραλειφθεί και από ποια οπτική γωνία θα εξεταστεί το παρελθόν.
Το ίδιο συμβαίνει και με τα ιστορικά κόμικς, τα οποία είναι μια αυτοτελής μορφή ιστορικής αφήγησης. Ο δημιουργός επιλέγει πρόσωπα, γεγονότα, χρώματα, εκφράσεις, οπτικές γωνίες και τρόπους διαδοχής των εικόνων. Κάθε εικαστική επιλογή αποτελεί ταυτόχρονα μια ερμηνευτική πράξη. Το παρελθόν δεν αναπαράγεται μηχανικά, αλλά ανασυντίθεται μέσα από μια ιδιαίτερη οπτική αφήγηση, χωρίς αυτό να καταργεί την ανάγκη ιστορικής τεκμηρίωσης.
Αυτή είναι και η μεγαλύτερη επιτυχία της αφίσας της Nanabbi. Δεν διαφημίζει απλώς έναν διαγωνισμό. Με τα ίδια τα εκφραστικά μέσα του κόμικς αναδεικνύει τη δημιουργική σχέση ανάμεσα στην Ιστορία, την εικόνα και την αφήγηση.
Και στην τάξη;
Επειδή η εκπαιδευτική ιδιότητα δύσκολα μας εγκαταλείπει, ακόμη και ύστερα από πολλά χρόνια υπηρεσίας και τον αναπόφευκτο σχολικό «ιδρυματισμό», η αφίσα προσφέρεται για μια ενδιαφέρουσα διδακτική δραστηριότητα. Μπορούμε να ζητήσουμε από τους μαθητές να αναρωτηθούν:
- Γιατί επιλέγεται μια νεαρή δημιουργός και όχι μια ιστορική προσωπικότητα;
- Γιατί το χέρι και η πένα παρουσιάζονται σε τόσο μεγάλη κλίμακα;
- Γιατί επιλέγεται η τεχνοτροπία των manga για έναν διαγωνισμό Ιστορίας;
- Πώς επηρεάζουν το κίτρινο και το μαύρο χρώμα το μήνυμα της αφίσας;
- Θα μπορούσε η αφίσα να μεταδώσει το ίδιο μήνυμα χωρίς τη φράση «Η Ιστορία γίνεται εικόνα»;
- Ποια αντίληψη για τη σχέση Ιστορίας και εικόνας διαμορφώνει στον θεατή;
Οι ερωτήσεις αυτές βοηθούν τους μαθητές να κατανοήσουν ότι οι εικόνες δεν είναι ουδέτερες και ότι κάθε ιστορική αναπαράσταση εμπεριέχει επιλογές.
Γιατί το ζητούμενο δεν είναι μόνο να μάθουν οι μαθητές να μετατρέπουν την Ιστορία σε εικόνες, αλλά να αναρωτιούνται ποια Ιστορία αφηγείται κάθε εικόνα, από ποιον και με ποιον τρόπο.
