Υπάρχει μια μοναξιά στο σχολείο που δεν φαίνεται. Δεν είναι η μοναξιά του άδειου γραφείου ούτε η απουσία μιας κουβέντας στο διάλειμμα. Μπορεί να βρίσκεσαι όλη μέρα ανάμεσα σε ανθρώπους, να μιλάς ασταμάτητα, να απαντάς σε ερωτήσεις και, παρ’ όλα αυτά, να φεύγεις με την αίσθηση ότι κάτι βαθύτερο μέσα σου έμεινε χωρίς συνομιλητή.
Είναι η πνευματική μοναξιά του εκπαιδευτικού. Η απόσταση ανάμεσα στην αγάπη του για τη γνώση και στην περιορισμένη ανταπόκριση που συναντά. Η ανάγκη του να μοιραστεί όχι μόνο μια πληροφορία, αλλά και τον ενθουσιασμό μιας ανακάλυψης, την ομορφιά μιας εξήγησης, την ανησυχία ενός ερωτήματος.
Για μένα, αυτή η μοναξιά γίνεται εντονότερη σε σχολικά περιβάλλοντα όπου το ακαδημαϊκό ενδιαφέρον είναι περιορισμένο. Όχι επειδή τα παιδιά έχουν μικρότερη αξία ή λιγότερες δυνατότητες. Αλλά επειδή η συνάντηση γύρω από τη γνώση δεν συμβαίνει εύκολα. Χρειάζεται να αναζητείται από την αρχή, σχεδόν κάθε μέρα.
Οταν η αγάπη για τη γνώση περιμένει ανταπόκριση
Κοιτάζοντας πίσω στη δική μου διαδρομή, αισθάνομαι ότι υπήρξαν περίοδοι κατά τις οποίες αυτή η μοναξιά υποχωρούσε ουσιαστικά περίπου μία φορά κάθε τρία χρόνια. Δεν το καταγράφω ως στατιστικό δεδομένο. Είναι ο τρόπος με τον οποίο έχει μείνει μέσα μου η εμπειρία.
Κάποτε ήταν ένας συγκεκριμένος μαθητής. Ένας νέος άνθρωπος που δεν περιοριζόταν στο «είναι μέσα στην εξέταση;», αλλά ήθελε να καταλάβει. Που έπαιρνε τη σκέψη ένα βήμα παραπέρα και σου έδινε την ευκαιρία να ξαναγίνεις κι εσύ μαθητής απέναντι στο ίδιο σου το αντικείμενο.
Άλλοτε ήταν μια ολόκληρη τάξη. Μια σπάνια συνάντηση προσώπων, διάθεσης και εμπιστοσύνης, μέσα στην οποία το μάθημα αποκτούσε διαφορετικό ρυθμό. Δεν χρειαζόταν να τραβάς μόνος σου τη συζήτηση. Η σκέψη κυκλοφορούσε. Οι απορίες γεννούσαν άλλες απορίες. Η προετοιμασία σου έβρισκε χώρο να αναπνεύσει. Τότε ένιωθα ότι δεν ήμουν μόνος μέσα σε αυτό που αγαπούσα.
Αυτές οι στιγμές δεν ακύρωναν την αξία των υπόλοιπων μαθητών. Μου αποκάλυπταν, όμως, μια δική μου ανάγκη που συχνά άφηνα ανομολόγητη: ο εκπαιδευτικός δεν χρειάζεται μόνο να δίνει. Χρειάζεται κάποτε και να συναντιέται πνευματικά με εκείνους στους οποίους απευθύνεται.
Χωρίς να μετατρέπουμε την ανάγκη μας σε απαίτηση από τα παιδιά
Εδώ χρειάζεται προσοχή. Δεν είναι ευθύνη των μαθητών να θεραπεύσουν τη μοναξιά του εκπαιδευτικού. Ούτε δικαιούμαστε να τους ζητούμε να αγαπήσουν το αντικείμενό μας για να δικαιώσουν τη δική μας επιλογή ζωής.
Το σχολείο δεν υπάρχει μόνο για εκείνους που ήδη θέλουν να μάθουν. Υπάρχει και για όσους δεν έχουν ακόμη ανακαλύψει έναν λόγο να ενδιαφερθούν. Για εκείνους που δυσκολεύονται, που φοβούνται την αποτυχία, που έχουν συνηθίσει να θεωρούν ότι η γνώση αφορά κάποιους άλλους. Η δική μου πνευματική ανάγκη δεν μπορεί να γίνει μέτρο της αξίας τους. Μπορώ, ωστόσο, να την αναγνωρίσω χωρίς ενοχή. Να παραδεχτώ ότι με κουράζει να απλοποιώ διαρκώς χωρίς να βρίσκω συχνά την ευκαιρία να εμβαθύνω.
Ότι μου λείπει μια συζήτηση που δεν τελειώνει μόλις εξασφαλιστεί η σωστή απάντηση. Ότι, κάποτε, πίσω από την εξάντληση της ημέρας δεν βρίσκεται μόνο η πολλή δουλειά, αλλά και η απουσία αυτού του μοιράσματος. Η παραδοχή αυτή δεν είναι περιφρόνηση προς τον μαθητή. Είναι ειλικρίνεια απέναντι στον εαυτό μας. Η αυταπάτη ότι η μοναξιά τελείωσε. Όταν εμφανιστεί ένας τέτοιος μαθητής ή μια τέτοια τάξη, εύκολα πιστεύεις ότι κάτι άλλαξε οριστικά. Ότι βρήκες επιτέλους τον τρόπο. Ότι από εδώ και πέρα η διδασκαλία θα έχει σταθερά αυτή τη ζωντάνια.
Ύστερα η χρονιά τελειώνει. Τα παιδιά προχωρούν. Η σύνθεση της τάξης αλλάζει. Και η παλιά απόσταση επιστρέφει. Οι αυταπάτες της οριστικής απουσίας της μοναξιάς λήγουν, αργά ή γρήγορα. Όχι επειδή η προηγούμενη συνάντηση ήταν ψεύτικη, αλλά επειδή ήταν πραγματική και προσωρινή. Το λάθος δεν ήταν ότι χαρήκαμε. Ήταν ότι περιμέναμε από μια εξαίρεση να γίνει μόνιμη συνθήκη.
Αυτή η επίγνωση πονά. Μπορεί, όμως, να μας κάνει πιο ώριμους. Να μας βοηθήσει να υποδεχόμαστε τις σπάνιες συναντήσεις με ευγνωμοσύνη, χωρίς να θεωρούμε την απουσία τους προσωπική αποτυχία ή απόδειξη ότι το έργο μας δεν έχει νόημα.
Μια θυσία των μεταβατικών καιρών
Βιώνω τη σημερινή περίοδο ως μεταβατική για την εκπαίδευση. Το ερώτημα «τι σημαίνει να είσαι εκπαιδευτικός;» δεν μου φαίνεται πια αυτονόητο. Μέσα στην τάξη αισθάνομαι ότι καλούμαι να υπηρετήσω τη γνώση, αλλά και να δημιουργήσω τις προϋποθέσεις ώστε να μπορέσει κανείς να την πλησιάσει.
Μερικές φορές, λοιπόν, η θυσία δεν είναι μόνο ο χρόνος προετοιμασίας ή η κούραση που μεταφέρουμε στο σπίτι. Είναι και η αναβολή της δικής μας πνευματικής ικανοποίησης. Να επιστρέφουμε υπομονετικά στα πρώτα βήματα, ενώ μέσα μας θα θέλαμε να προχωρήσουμε πιο πέρα. Να δεχόμαστε ότι το σημαντικό μάθημα της ημέρας μπορεί να μην είναι η βαθύτερη εξήγηση, αλλά η πρώτη προσπάθεια ενός παιδιού που μέχρι χθες δεν δοκίμαζε.
Αυτό το θεωρώ πραγματική προσφορά. Δεν θέλω, όμως, να το εξιδανικεύσω. Η θυσία δεν πρέπει να μετατρέπεται σε απαίτηση ατελείωτης αυτοπαραίτησης. Ο εκπαιδευτικός δεν παύει να έχει ανάγκες επειδή το έργο του έχει κοινωνική αξία.
Να μη ζητούμε όλη την ανταπόκριση από την τάξη
Χρειάζεται, επομένως, να αναζητούμε πνευματική συντροφιά και έξω από τη σχέση μας με τους μαθητές. Σε έναν συνάδελφο με τον οποίο μπορούμε να συζητήσουμε ουσιαστικά. Σε μια ομάδα μελέτης. Στην επιστημονική ενημέρωση, στη συγγραφή, σε μια συνεργασία που μας επιτρέπει να εξελισσόμαστε και όχι μόνο να επαναλαμβανόμαστε.
Η διάκριση αυτή έχει σημασία και σε επίπεδο σχολικής οργάνωσης. Ο ΟΟΣΑ, μέσα από την έρευνα TALIS, ξεχωρίζει την απλή ανταλλαγή υλικού από τις βαθύτερες μορφές επαγγελματικής συνεργασίας, όπως η συνδιδασκαλία, η παρατήρηση μαθημάτων με ανατροφοδότηση και η κοινή επαγγελματική μάθηση. Αυτές οι βαθύτερες μορφές παραμένουν λιγότερο συχνές από την απλή ανταλλαγή και τον συντονισμό.
Για μένα, αυτό μεταφράζεται σε ένα απλό αίτημα: να υπάρχει στο σχολείο χώρος όχι μόνο για να διεκπεραιώνουμε μαζί, αλλά και για να σκεφτόμαστε μαζί. Δεν αρκεί να ζητούμε από τον εκπαιδευτικό να εμπνέει. Χρειάζεται να του επιτρέπουμε και να εμπνέεται.
Η αγάπη που μας κρατά ζωντανούς
Τελικά, εκείνο που με βοηθά να επιστρέφω δεν είναι η βεβαιότητα ότι αύριο θα βρω την ιδανική τάξη. Δεν είναι η προσδοκία για «μια συνάντηση περίπου κάθε τρία χρόνια». Είναι η αγάπη για το επάγγελμα, ακόμη και όταν το επάγγελμα δεν μου επιστρέφει άμεσα όσα του δίνω. Μια αγάπη λιγότερο αθώα από εκείνη των πρώτων χρόνων, αλλά ίσως πιο συνειδητή. Που γνωρίζει την απογοήτευση χωρίς να την κάνει περιφρόνηση. Που αναγνωρίζει τη μοναξιά χωρίς να την αφήνει να γίνει παραίτηση.
Δεν θέλω να περιμένω τρία χρόνια για να νιώσω ξανά ζωντανός μέσα στην τάξη. Θέλω να μπορώ να αναγνωρίζω και τις μικρότερες μορφές ανταπόκρισης: μια ειλικρινή απορία, μια προσπάθεια χωρίς φόβο, μια στιγμή κατά την οποία ένας μαθητής καταλαβαίνει κάτι που προηγουμένως του φαινόταν απρόσιτο.
Αυτά δεν αντικαθιστούν πάντα τη βαθιά πνευματική συνάντηση που μου λείπει. Είναι, όμως, λόγοι να συνεχίζω να την αναζητώ χωρίς να χάνω από τα μάτια μου τα παιδιά που έχω σήμερα μπροστά μου.
Η αγάπη για το επάγγελμα ας μας κρατά ζωντανούς. Όχι για να αντέχουμε σιωπηλά τα πάντα, αλλά για να μη χάσουμε ούτε την ανάγκη μας για γνώση ούτε τη διάθεσή μας να τη μοιραζόμαστε.
