«Κυρία, μπορώ να πάω τουαλέτα;»
Μια συνηθισμένη ερώτηση μέσα σε μια σχολική τάξη. Τόσο συνηθισμένη, που τις περισσότερες φορές δεν υπάρχει καν λόγος να της δώσουμε ιδιαίτερη σημασία.
Τι γίνεται όμως όταν το ίδιο παιδί το ζητά ξανά και ξανά; Όταν πριν από ένα διαγώνισμα πονάει η κοιλιά του; Όταν λίγο πριν φύγει για το σχολείο εμφανίζεται ένας πονοκέφαλος, μια ναυτία, μια αδιαθεσία; Όταν μέσα στην τάξη χρειάζεται συχνά να σηκωθεί, να βγει, να απομακρυνθεί για λίγο;
Τότε ίσως αξίζει να μην αναρωτηθούμε μόνο αν το παιδί «έχει κάτι».
Ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε και τι μπορεί να προσπαθεί να πει το σώμα του.
Το «ψυχολογικό» δεν σημαίνει «ψεύτικο»
Όταν μιλάμε για ένα σύμπτωμα που μπορεί να έχει ψυχολογική βάση, υπάρχει μια παρεξήγηση που συναντάμε συχνά: σαν να πρέπει να αποφασίσουμε αν το παιδί πονάει «στ’ αλήθεια» ή αν ο πόνος είναι «ψυχολογικός».
Όμως αυτός ο διαχωρισμός είναι προβληματικός.
Ένας κοιλόπονος που σχετίζεται με άγχος εξακολουθεί να είναι κοιλόπονος. Η ναυτία, ο πονοκέφαλος ή η έντονη ανάγκη για τουαλέτα μπορεί να βιώνονται απολύτως πραγματικά από το παιδί, ακόμη κι όταν η αιτία δεν είναι αμιγώς οργανική.
Το σώμα και η ψυχική μας κατάσταση δεν λειτουργούν σε δύο ανεξάρτητους κόσμους. Και στα παιδιά αυτή η σύνδεση γίνεται πολλές φορές ιδιαίτερα εμφανής.
Γιατί τα παιδιά «μιλούν» τόσο συχνά με το σώμα;
Για να μπορέσω να πω «αγχώνομαι επειδή φοβάμαι ότι δεν θα τα καταφέρω στο διαγώνισμα» χρειάζεται να έχω ήδη κάνει αρκετές συνδέσεις.
Να αναγνωρίσω τι αισθάνομαι. Να καταλάβω τι το προκάλεσε. Να μπορέσω να το ονομάσω. Και τελικά να μπορέσω να το επικοινωνήσω.
Ακόμη και οι ενήλικες δεν τα καταφέρνουμε πάντοτε.
Πόσο μάλλον ένα παιδί.
Έτσι, πολλές φορές, πριν μιλήσουν οι λέξεις, μιλάει το σώμα.
Η κοιλιά πονάει. Το κεφάλι πονάει. Εμφανίζεται ένα τικ. Το παιδί θέλει ξαφνικά να πάει στην τουαλέτα. Λέει ότι ζαλίζεται ή ότι δεν αισθάνεται καλά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σωματικό σύμπτωμα είναι ψυχοσωματικό. Σημαίνει όμως ότι, όταν ένα σύμπτωμα επαναλαμβάνεται, αξίζει να κοιτάξουμε λίγο περισσότερο το πλαίσιο μέσα στο οποίο εμφανίζεται.
Μερικές φορές η τουαλέτα είναι και μια μικρή έξοδος
Το «μπορώ να πάω τουαλέτα;» δεν σημαίνει πάντα το ίδιο πράγμα.
Μπορεί πράγματι το παιδί να χρειάζεται την τουαλέτα.
Μπορεί όμως κάποιες φορές να χρειάζεται κάτι ακόμη: να βγει για λίγο από αυτό που συμβαίνει.
Από ένα μάθημα που το δυσκολεύει. Από μια στιγμή κατά την οποία αισθάνεται εκτεθειμένο. Από ένα διαγώνισμα. Από μια κοινωνική κατάσταση που το πιέζει. Από την ένταση που νιώθει επειδή δεν μπορεί να ανταποκριθεί όπως πιστεύει ότι πρέπει.
Ακόμη και πίσω από το απλό «βαριέμαι» μπορεί να υπάρχουν διαφορετικά πράγματα.
Το παιδί μπορεί να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί για πολλή ώρα, να μην μπορεί ακόμη να αντέξει την απαίτηση της συγκεκριμένης δραστηριότητας ή απλώς να μην έχει κατακτήσει στον ίδιο βαθμό με άλλα παιδιά αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε τη μαθητική του ιδιότητα.
Γιατί και το να είσαι μαθητής είναι κάτι στο οποίο εκπαιδεύεσαι.
Να περιμένεις. Να συγκεντρώνεσαι. Να ολοκληρώνεις κάτι που σε δυσκολεύει. Να παραμένεις στη θέση σου όταν θα προτιμούσες να φύγεις. Να αντέχεις μια μικρή ματαίωση.
Δεν φτάνουν όλα τα παιδιά στο σχολείο έχοντας κατακτήσει αυτές τις δεξιότητες στον ίδιο βαθμό.
Ούτε κάθε σύμπτωμα χρειάζεται να γίνεται «μεγάλο θέμα»
Εδώ υπάρχει μια λεπτή ισορροπία.
Αν αγνοούμε συστηματικά ένα επαναλαμβανόμενο σύμπτωμα, μπορεί να χάνουμε μια σημαντική πληροφορία για το παιδί.
Αν όμως στρέψουμε πάνω του υπερβολικά πολλούς προβολείς, υπάρχει ο κίνδυνος να το ενισχύσουμε.
Ό,τι φωτίζουμε αρχίζει να φαίνεται περισσότερο.
Ένα παιδί μπορεί σταδιακά να ανακαλύψει ότι ο κοιλόπονος, η τουαλέτα ή το «δεν αισθάνομαι καλά» είναι ένας αποτελεσματικός τρόπος να απομακρύνεται από κάτι δύσκολο.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μας εξαπατά.
Μπορεί πράγματι να αγχώνεται και ταυτόχρονα να ανακαλύπτει ότι μέσω του συμπτώματος αποφεύγει αυτό που το αγχώνει.
Και τότε μπορεί εύκολα να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος.
Δεν χρειάζεται να εξαφανίσουμε κάθε άγχος από τη ζωή του παιδιού
Ένα ακόμη άκρο είναι να θεωρήσουμε ότι κάθε φορά που το παιδί αγχώνεται πρέπει να απομακρύνουμε αμέσως αυτό που του προκαλεί το άγχος.
Αυτό επίσης δεν το βοηθά.
Το παιδί χρειάζεται σταδιακά να αποκτήσει ανθεκτικότητα απέναντι στο φυσιολογικό άγχος.
Η ζωή χωρίς άγχος δεν υπάρχει. Μέρος της ανάπτυξης είναι να ανακαλύψει το παιδί ότι μπορεί να αισθανθεί δυσφορία, να παραμείνει μέσα σε αυτή και τελικά να τα καταφέρει.
Γι’ αυτό κάποιες φορές το «μείνε λίγο ακόμη, ολοκλήρωσε αυτό που κάνεις και μετά βλέπουμε» μπορεί να είναι περισσότερο βοηθητικό από μια άμεση έξοδο από την τάξη.
Άλλες φορές, βέβαια, το παιδί πραγματικά χρειάζεται να βγει.
Δεν υπάρχει μία απάντηση που να ταιριάζει σε όλα τα παιδιά και σε όλες τις στιγμές.
Υπάρχει όμως κάτι που μπορεί να μας βοηθήσει πολύ: το μοτίβο.
Αντί να ψάχνουμε μία εξήγηση, ας ψάξουμε το μοτίβο
Πότε συμβαίνει;
Πριν από το διαγώνισμα;
Σε ένα συγκεκριμένο μάθημα;
Όταν το παιδί καλείται να σηκωθεί στον πίνακα;
Στο διάλειμμα;
Πριν ακόμη φύγει από το σπίτι;
Όταν βρίσκεται κοντά σε συγκεκριμένα παιδιά;
Όταν είναι κουρασμένο;
Όταν αυξάνονται οι απαιτήσεις στο σχολείο ή στο σπίτι;
Η στιγμή κατά την οποία εμφανίζεται ένα σύμπτωμα μπορεί να μας δώσει πολύ περισσότερες πληροφορίες από το ίδιο το σύμπτωμα.
Γι’ αυτό ένα μεμονωμένο περιστατικό δεν έχει την ίδια σημασία με μια συμπεριφορά που επαναλαμβάνεται.
Πριν το ονομάσουμε «ψυχοσωματικό»
Φυσικά, κανείς δεν μπορεί να αποφασίσει αυθαίρετα ότι ένας επαναλαμβανόμενος πόνος είναι ψυχολογικός.
Όταν υπάρχουν επίμονα ή επαναλαμβανόμενα σωματικά συμπτώματα, χρειάζεται να συζητούνται με τον παιδίατρο, ο οποίος θα κρίνει αν απαιτείται περαιτέρω ιατρική διερεύνηση.
Παράλληλα, μπορούμε να παρατηρούμε και το πλαίσιο μέσα στο οποίο εμφανίζονται.
Μπορεί να υπάρχει άγχος επίδοσης. Μια δυσκολία στις σχέσεις με συνομηλίκους. Μια απαίτηση που το παιδί δυσκολεύεται να διαχειριστεί. Μπορεί να υπάρχουν προσδοκίες των γονιών που αισθάνεται ότι δεν μπορεί να εκπληρώσει. Μπορεί κάτι να συμβαίνει στο σπίτι.
Το σύμπτωμα δεν μας δίνει από μόνο του την απάντηση.
Μας λέει απλώς ότι ίσως χρειάζεται να κάνουμε μερικές ακόμη ερωτήσεις.
Ο εκπαιδευτικός δεν χρειάζεται να γίνει ψυχολόγος
Ο εκπαιδευτικός έχει ήδη πολλά να διαχειριστεί μέσα σε μια τάξη. Δεν είναι ρεαλιστικό κάθε φορά που ένα παιδί ζητά να βγει να πρέπει να διερευνά εκείνη τη στιγμή τι ακριβώς συμβαίνει στην ψυχική του ζωή.
Μπορεί όμως να κάνει κάτι εξαιρετικά σημαντικό:
να παρατηρεί.
Και όταν αντιλαμβάνεται ότι κάτι επαναλαμβάνεται, να μεταφέρει την πληροφορία στον γονιό.
Όχι ως επίπληξη:
«Το παιδί σας πάλι έκανε αυτό».
Αλλά ως πληροφορία:
«Έχω παρατηρήσει ότι αυτό συμβαίνει αρκετά συχνά. Έχετε παρατηρήσει κάτι αντίστοιχο; Μήπως μπορούμε να δούμε μαζί αν υπάρχει κάποιο μοτίβο;»
Η διαφορά είναι μεγάλη.
Γιατί άλλο είναι να κάνουμε παρατήρηση σε ένα παιδί ή έναν γονιό και άλλο να μοιραζόμαστε μια παρατήρηση για να καταλάβουμε καλύτερα τι συμβαίνει.
Και όταν ο κοιλόπονος αρχίζει από το σπίτι;
«Μαμά, πονάει η κοιλιά μου. Δεν θέλω να πάω σχολείο».
Η πρώτη αντίδραση δεν χρειάζεται να είναι ούτε πανικός ούτε ανάκριση.
Χρειάζεται επίσης προσοχή στις ερωτήσεις μας.
Αν αρχίσουμε να ρωτάμε «σε πειράζει κάποιο παιδί;», «φοβάσαι τη δασκάλα;», «έχεις διαγώνισμα;», μπορεί άθελά μας να προσφέρουμε εμείς στο παιδί τις συνδέσεις που περιμένουμε να ακούσουμε.
Καλύτερα να παρατηρήσουμε και να διερευνήσουμε χωρίς να το οδηγούμε.
Και μερικές φορές το απλό «σήκω, ετοιμαζόμαστε και βλέπουμε πώς θα είσαι» δεν είναι καθόλου λάθος.
Μπορεί μάλιστα να μας δώσει μια πολύ χρήσιμη πληροφορία.
Το παιδί συνεχίζει να πονά όταν φτάνει στο σχολείο; Όταν μπαίνει στην τάξη; Όταν συναντά τους φίλους του; Όταν αρχίζει το παιχνίδι;
Ή λίγο αργότερα έχει ξεχάσει εντελώς τον κοιλόπονο;
Και αυτό είναι μια πληροφορία.
Την επόμενη φορά που θα σηκωθεί ένα χέρι
Ίσως λοιπόν η φράση «Κυρία, μπορώ να πάω τουαλέτα;» να μη χρειάζεται κάθε φορά ανάλυση.
Τις περισσότερες φορές πιθανότατα σημαίνει ακριβώς αυτό που λέει.
Όταν όμως αρχίζει να επαναλαμβάνεται, μπορούμε για μια στιγμή να αναρωτηθούμε:
Πόσες φορές μου το ζητάει;
Τι είναι αυτό που ζητάει αυτή τη στιγμή;
Γιατί μπορεί να μου το ζητάει;
Και τελικά ίσως η σημαντικότερη ερώτηση να μην αφορά καν την τουαλέτα:
Πώς μπορώ εγώ, ως ενήλικας, να σταθώ απέναντι σε αυτό που συμβαίνει στο παιδί;
Γιατί δεν χρειάζεται κάθε σύμπτωμα να το εξηγήσουμε.
Χρειάζεται όμως να ξέρουμε πότε αξίζει να το παρατηρήσουμε λίγο περισσότερο.
Ελίνα Τρωγάδα
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
Ενδεικτική βιβλιογραφία
American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (AACAP). Physical Symptoms of Emotional Distress: Somatic Symptoms and Related Disorders. Facts for Families.
Li, A., Guessoum, S. B., Ibrahim, N., Lefèvre, H., Moro, M. R., & Benoit, L. (2021). A Systematic Review of Somatic Symptoms in School Refusal. Psychosomatic Medicine, 83(7), 715–723.
Kumar, A., & Vallabhaneni, P. (2025). Anxiety disorders presenting as gastrointestinal symptoms in children – a scoping review. Clinical and Experimental Pediatrics, 68(5), 344–351.
