Μια εικόνα αρκεί για να περιγράψει μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εκπαίδευσης: ένα ψάρι που καλείται να σκαρφαλώσει σε ένα δέντρο. Όσο κι αν προσπαθήσει, δεν πρόκειται να ανταποκριθεί σε μια δοκιμασία που δεν αντιστοιχεί στις φυσικές του δυνατότητες. Κι όμως, αν η ικανότητά του να σκαρφαλώνει γίνει το μοναδικό κριτήριο αξιολόγησης, το ψάρι θα εμφανιστεί ως αποτυχημένο.
Η γνωστή αυτή αλληγορία έχει διαδοθεί ευρέως στο διαδίκτυο και αποδίδεται συχνά στον Άλμπερτ Αϊνστάιν. Δεν υπάρχουν, ωστόσο, αξιόπιστα ιστορικά στοιχεία που να επιβεβαιώνουν ότι ο σπουδαίος φυσικός διατύπωσε τη συγκεκριμένη φράση. Η αμφισβητούμενη προέλευσή της δεν αναιρεί, πάντως, το ερώτημα που θέτει για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ικανότητα, την επιτυχία και τη μάθηση.
Όταν όλοι κρίνονται με το ίδιο μέτρο
Στο σχολείο, οι μαθητές καλούνται καθημερινά να ανταποκριθούν σε κοινές απαιτήσεις, να διαγωνιστούν σε εξετάσεις και να αξιολογηθούν βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων. Η αξιολόγηση αποτελεί μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Το πρόβλημα ανακύπτει όταν οι βαθμοί και οι επιδόσεις μετατρέπονται σε μοναδικό μέτρο της αξίας ενός παιδιού.
Ένας μαθητής μπορεί να δυσκολεύεται στα Μαθηματικά, αλλά να διακρίνεται στη μουσική. Ένα άλλο παιδί μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να κατανοήσει ένα κείμενο, αλλά να διαθέτει εξαιρετική δημιουργικότητα, παρατηρητικότητα ή ικανότητα συνεργασίας. Υπάρχουν παιδιά που εκφράζονται καλύτερα προφορικά, άλλα που μαθαίνουν μέσα από την πράξη και άλλα που χρειάζονται διαφορετικές προσεγγίσεις για να κατακτήσουν την ίδια γνώση.
Αυτές οι διαφορές δεν σημαίνουν ότι οι μαθητές δεν πρέπει να αποκτούν κοινές βασικές γνώσεις και δεξιότητες. Σημαίνουν, όμως, ότι η εκπαιδευτική διαδικασία χρειάζεται να αναγνωρίζει τις διαφορετικές αφετηρίες τους και να τους προσφέρει ουσιαστικές ευκαιρίες προόδου.
Όταν το σχολείο αντιμετωπίζει τη μία συγκεκριμένη επίδοση ως απόλυτο κριτήριο επιτυχίας, υπάρχει ο κίνδυνος να παραβλέψει δυνατότητες που δεν αποτυπώνονται εύκολα σε έναν βαθμό.
Πώς γεννιέται η αίσθηση της αποτυχίας
Η συνεχής σύγκριση με τους συμμαθητές, οι αρνητικοί χαρακτηρισμοί και η επαναλαμβανόμενη επισήμανση των αδυναμιών μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί αντιλαμβάνεται τον εαυτό του.
Όταν ένας μαθητής ακούει συστηματικά ότι δεν τα καταφέρνει, ενδέχεται να αρχίσει να πιστεύει ότι δεν είναι ικανός να μάθει. Σταδιακά, μπορεί να αποφεύγει να συμμετέχει, να φοβάται το λάθος ή να εγκαταλείπει την προσπάθεια πριν ακόμη δοκιμάσει.
Το ζήτημα, επομένως, δεν αφορά μόνο την επίδοση στο μάθημα. Αφορά και την αυτοπεποίθηση, την επιμονή και τη σχέση που αναπτύσσει το παιδί με τη γνώση.
Ο ρόλος του εκπαιδευτικού είναι καθοριστικός. Η ανατροφοδότηση που δείχνει στον μαθητή πού δυσκολεύεται, τι έχει ήδη κατακτήσει και ποια βήματα μπορεί να ακολουθήσει τον βοηθά να αντιληφθεί τη μάθηση ως μια διαδικασία εξέλιξης. Αντίθετα, μια ετικέτα όπως «αδύναμος μαθητής» μπορεί να περιορίσει τις προσδοκίες τόσο του ίδιου όσο και του περιβάλλοντός του.
Ένα σχολείο που αναγνωρίζει τις διαφορετικές δυνατότητες
Η ουσιαστική πρόκληση για την εκπαίδευση δεν είναι να καταργήσει τα κοινά μαθησιακά κριτήρια, αλλά να αναζητήσει τρόπους ώστε περισσότεροι μαθητές να μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτά.
Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσα από διαφορετικές διδακτικές προσεγγίσεις, δραστηριότητες που συνδέουν τη θεωρία με την πράξη, συνεργατικές εργασίες, δημιουργικές ασκήσεις και ανατροφοδότηση προσαρμοσμένη στις ανάγκες των παιδιών.
Παράλληλα, η αναγνώριση των ιδιαίτερων κλίσεων κάθε μαθητή δεν πρέπει να αποτελεί πολυτέλεια που εξαρτάται αποκλειστικά από την προσωπική προσπάθεια του εκπαιδευτικού. Απαιτεί χρόνο, κατάλληλες υποδομές, υποστηρικτικές υπηρεσίες και συνθήκες που επιτρέπουν την ουσιαστική παιδαγωγική παρέμβαση.
Σε μια τάξη με μεγάλο αριθμό μαθητών και περιορισμένο διαθέσιμο χρόνο, η εξατομικευμένη υποστήριξη γίνεται δυσκολότερη. Γι’ αυτό, η συζήτηση για ένα σχολείο που σέβεται τη διαφορετικότητα συνδέεται άμεσα και με τις συνθήκες λειτουργίας του δημόσιου σχολείου.
Η διαφορετικότητα δεν είναι αδυναμία
Η αλληγορία με το ψάρι και το δέντρο μάς καλεί να αναρωτηθούμε όχι μόνο αν οι μαθητές ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις, αλλά και αν οι απαιτήσεις αυτές τους δίνουν πραγματικές ευκαιρίες να αναδείξουν τις δυνατότητές τους.
Δεν είναι όλα τα παιδιά ίδια, ούτε μαθαίνουν με τον ίδιο τρόπο ή στον ίδιο χρόνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να στερούνται γνώσεων, προσδοκιών ή προκλήσεων. Σημαίνει ότι χρειάζονται τις κατάλληλες ευκαιρίες, ώστε να αναπτύξουν τις δεξιότητές τους και να ξεπεράσουν τις δυσκολίες τους.
Το σχολείο οφείλει να βοηθά τους μαθητές να αναγνωρίζουν τόσο τα δυνατά τους σημεία όσο και όσα χρειάζεται να βελτιώσουν. Να τους μαθαίνει ότι η προσπάθεια έχει αξία, ότι το λάθος αποτελεί μέρος της μάθησης και ότι μια δυσκολία σε έναν τομέα δεν καθορίζει συνολικά την αξία ή το μέλλον τους.
Γιατί το ζητούμενο δεν είναι να μάθουν όλα τα παιδιά να σκαρφαλώνουν στο ίδιο δέντρο. Είναι να τους δώσουμε τη γνώση, τα εφόδια και τις ευκαιρίες να ανακαλύψουν τις δυνατότητές τους, χωρίς να τους κάνουμε να πιστέψουν ότι υστερούν επειδή δεν είναι όλοι ίδιοι.
