Ποιος θα αποφασίζει για τη λειτουργία του σχολείου, με ποιους πόρους θα εφαρμόζονται οι αποφάσεις και ποιος θα αναλαμβάνει την ευθύνη όταν οι ανάγκες των μαθητών μένουν ακάλυπτες; Πίσω από τις διατυπώσεις για αποκέντρωση, σχολική αυτονομία και εκπαιδευτική ηγεσία βρίσκονται ερωτήματα που αφορούν άμεσα την καθημερινότητα της τάξης, τη θέση των εκπαιδευτικών και την ισότητα των παιδιών απέναντι στη μόρφωση.
Το απόσπασμα με τίτλο «Διακυβέρνηση του Συστήματος – Ανοικτές Επιλογές Πολιτικής» συγκεντρώνει παρεμβάσεις σε τέσσερα συνδεδεμένα πεδία: κατανομή αρμοδιοτήτων, εξετάσεις, στελέχωση και μοντέλα πρόσληψης εκπαιδευτικών. Η ίδια η διατύπωσή του είναι σαφής: απαιτούνται πολιτικές αποφάσεις. Επομένως, περιγράφεται μια ατζέντα επιλογών και όχι ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο μέτρων με καθορισμένο χρονοδιάγραμμα.
Στο πεδίο της αποκέντρωσης τίθεται το ζήτημα του βαθμού μεταβίβασης αρμοδιοτήτων στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Το απόσπασμα δεν διευκρινίζει ποιες αρμοδιότητες θα μπορούσαν να μεταφερθούν, πώς θα χρηματοδοτούνται και ποια θα είναι τα όρια της τοπικής ευθύνης. Αυτές οι παράμετροι είναι καθοριστικές, διότι η μεταφορά μιας υποχρέωσης κοντύτερα στο σχολείο δεν εξασφαλίζει αυτομάτως τη δυνατότητα εκπλήρωσής της.
Εάν, για παράδειγμα, μια νέα αρμοδιότητα συνοδεύεται από ανεπαρκείς πόρους, υπάρχει κίνδυνος οι διαφορετικές οικονομικές και διοικητικές δυνατότητες των δήμων να επηρεάσουν περισσότερο τις συνθήκες εκπαίδευσης. Χρειάζεται, συνεπώς, να προσδιοριστούν κοινές εγγυήσεις, σταθερή χρηματοδότηση και μηχανισμοί αντιστάθμισης των ανισοτήτων, ώστε η διεύθυνση κατοικίας ενός παιδιού να μην αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα στην ποιότητα του σχολείου του.
Ανάλογη αποσαφήνιση απαιτεί η ενίσχυση της παιδαγωγικής και διοικητικής αυτονομίας των σχολικών μονάδων. Η δυνατότητα προσαρμογής των δράσεων στις ανάγκες των μαθητών, η συνεργασία των εκπαιδευτικών και η ευελιξία στην οργάνωση της σχολικής ζωής μπορούν να αποτελέσουν πεδία ουσιαστικής πρωτοβουλίας. Προϋπόθεση είναι η αυτονομία να στηρίζεται σε προσωπικό, χρόνο και υποδομές, με σαφή κατανομή ευθυνών μεταξύ σχολείου και διοίκησης.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται ο επανακαθορισμός του ηγετικού ρόλου του διευθυντή. Παραμένει ανοιχτό τι θα σημαίνει αυτό για τις αρμοδιότητές του και για τη συμμετοχή του Συλλόγου Διδασκόντων στις αποφάσεις. Το περιεχόμενο της αλλαγής θα κριθεί από το κατά πόσο ενισχύει τον παιδαγωγικό συντονισμό και τη συλλογική λειτουργία, καθώς και από τις δικλίδες διαφάνειας και λογοδοσίας που θα προβλεφθούν.
Οι αναφορές στη στρατηγική στελέχωση, στα επαγγελματικά πρότυπα και στην αξιολόγηση της εκπαιδευτικής ηγεσίας ανοίγουν ένα ακόμη ουσιαστικό ζήτημα: με ποια κριτήρια θα αποτιμάται το έργο μιας σχολικής διοίκησης; Μια δίκαιη διαδικασία χρειάζεται να συνεκτιμά τις συνθήκες λειτουργίας, τα διαθέσιμα μέσα και τις ανάγκες του μαθητικού πληθυσμού. Διαφορετικά, κινδυνεύει να αποδίδει στη σχολική μονάδα ευθύνες για προβλήματα που απαιτούν αποφάσεις και χρηματοδότηση σε άλλο επίπεδο.
Στις εξετάσεις, το κείμενο θέτει την αναμόρφωση της μετάβασης στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, την ισορροπία μεταξύ διαφορετικών μεθοδολογιών αξιολόγησης και την αξιοποίηση της Τράπεζας Θεμάτων με αντικειμενικά κριτήρια. Δεν προσδιορίζει, ωστόσο, συγκεκριμένο σύστημα εισαγωγής, συντελεστές βαρύτητας ή τον τρόπο συνδυασμού των μεθόδων. Από τις γενικές αυτές κατευθύνσεις δεν προκύπτει συγκεκριμένη απόφαση για κατάργηση ή αντικατάσταση των Πανελλαδικών.
Το ζητούμενο είναι να αποσαφηνιστεί πώς θα εξασφαλίζονται συγκρίσιμες απαιτήσεις και ισότιμες δυνατότητες προετοιμασίας. Η αντικειμενικότητα χρειάζεται έλεγχο της ποιότητας και της δυσκολίας των θεμάτων, σαφή σύνδεση με τους μαθησιακούς στόχους και κανόνες βαθμολόγησης που μπορούν να εφαρμοστούν με συνέπεια. Χρειάζεται επίσης έγκαιρη ενημέρωση, ώστε οι μαθητές να γνωρίζουν τους όρους της εκπαιδευτικής τους διαδρομής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ενότητα για τα μοντέλα πρόσληψης εκπαιδευτικών, όπου συνδέονται το κύρος του επαγγέλματος, η προσέλκυση και η συγκράτηση προσωπικού με την πρακτική αξιολόγηση και την παιδαγωγική επάρκεια. Η αναφορά αυτή δεν αποσαφηνίζει ποιος θα αξιολογεί, με ποια διαδικασία και με ποιες εγγυήσεις αμεροληψίας. Δεν τεκμηριώνει, επίσης, ανάθεση των προσλήψεων στους διευθυντές ή στους δήμους.
Η ενίσχυση του επαγγέλματος απαιτεί να εξεταστούν μαζί οι όροι εισόδου και οι συνθήκες παραμονής σε αυτό: σταθερότητα, υποστήριξη κατά τα πρώτα χρόνια, δυνατότητες επιμόρφωσης και βιώσιμη καθημερινότητα. Η παιδαγωγική επάρκεια χρειάζεται συνεχή καλλιέργεια μέσα στην εργασία.
Η θεσμική συνέχεια, που επίσης αναφέρεται στο κείμενο, αποκτά έτσι συγκεκριμένο νόημα: αποφάσεις με καθαρούς κανόνες, επαρκή προετοιμασία και δυνατότητα διόρθωσης. Η αξία των επιλογών θα φανεί στο σχολείο που έχει εγκαίρως τους εκπαιδευτικούς του, στον διευθυντή που διαθέτει υποστήριξη και στον μαθητή που μπορεί να στηριχθεί σε ένα σταθερό δημόσιο εκπαιδευτικό περιβάλλον.
