Ο έφιππος ανδριάντας και η ιστορία της δημιουργίας του
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης (1770-1843) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους στρατιωτικούς ηγέτες της Επανάστασης. Κατά την περίοδο 1809-1817 έζησε στα Επτάνησα, τα οποία βρίσκονταν υπό βρετανική κυριαρχία, και υπηρέτησε στον αγγλικό στρατό, φτάνοντας στον βαθμό του ταγματάρχη. Με την έναρξη της Επανάστασης, συμμετείχε σε πολλές στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Πελοπόννησο.
Η ιδέα για τη δημιουργία ενός ανδριάντα προς τιμήν του εμφανίστηκε το 1884, όταν κάτοικοι του Ναυπλίου συγκέντρωσαν χρήματα για την κατασκευή του. Έπειτα από διαγωνισμό, το έργο ανατέθηκε στον γλύπτη Λάζαρο Σώχο, ο οποίος ανέλαβε να αποδώσει τη μορφή του στρατηγού με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πιστότητα.
Ο γλύπτης μελέτησε τα χαρακτηριστικά του Κολοκοτρώνη, αξιοποιώντας πληροφορίες από συγγενείς του και ένα εκμαγείο του προσώπου του που είχε ληφθεί μετά τον θάνατό του. Αρχικά, επιδίωξε να τον παρουσιάσει με την αυθεντική εμφάνισή του, όμως η επιλογή αυτή προκάλεσε αντιδράσεις. Τελικά, ο ανδριάντας φιλοτεχνήθηκε με περικεφαλαία.
Το πρόπλασμα του έργου δημιουργήθηκε στο Παρίσι κατά την περίοδο 1891-1895 και απέσπασε διακρίσεις πριν ακόμη μεταφερθεί στην Ελλάδα. Ο ανδριάντας θεωρείται σημαντικό έργο της νεοελληνικής γλυπτικής και αναφέρεται ως ο πρώτος έφιππος ανδριάντας της νεότερης ελληνικής γλυπτικής.
Πού δείχνει με το χέρι του ο Κολοκοτρώνης;
Στο άγαλμα, ο Κολοκοτρώνης απεικονίζεται πάνω σε άλογο, με το κεφάλι στραμμένο προς τα αριστερά. Με το αριστερό χέρι κρατά τα χαλινάρια, ενώ το δεξί είναι τεντωμένο προς τα εμπρός, με τον δείκτη να δείχνει προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.
Γύρω από αυτή τη λεπτομέρεια έχει αναπτυχθεί ένας γνωστός αστικός μύθος. Σύμφωνα με αυτόν, ο δείκτης του στρατηγού δείχνει προς την Κωνσταντινούπολη, συμβολίζοντας τις ιστορικές προσδοκίες και τα οράματα της εποχής.
Ωστόσο, δεν υπάρχει επαρκής τεκμηρίωση που να επιβεβαιώνει ότι αυτή ήταν η πραγματική πρόθεση του γλύπτη. Επιπλέον, η μετακίνηση του αγάλματος από την αρχικά προβλεπόμενη θέση του έχει περιπλέξει τις ερμηνείες σχετικά με την κατεύθυνση που υποτίθεται ότι υποδεικνύει.
Έτσι, παρότι η ιστορία ότι ο Κολοκοτρώνης δείχνει προς την Κωνσταντινούπολη παραμένει ιδιαίτερα διαδεδομένη, δεν μπορεί να θεωρηθεί εξακριβωμένο ιστορικό γεγονός.
Γιατί το άλογο έχει σηκωμένο το ένα μπροστινό πόδι;
Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η στάση του αλόγου πάνω στο οποίο κάθεται ο στρατηγός. Το ένα από τα μπροστινά του πόδια βρίσκεται σηκωμένο από το έδαφος, μια λεπτομέρεια που έχει οδηγήσει σε διάφορες ερμηνείες.
Σύμφωνα με μια διαδεδομένη συμβατική ερμηνεία της έφιππης γλυπτικής, η στάση των ποδιών του αλόγου μπορεί να συνδέεται με τον τρόπο θανάτου του εικονιζόμενου προσώπου. Σε ορισμένες παραδόσεις, για παράδειγμα, το σηκωμένο μπροστινό πόδι συνδέεται με θάνατο από τραύματα στη μάχη.
Στην περίπτωση, όμως, του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, ο συγκεκριμένος συμβολισμός δεν φαίνεται να ταιριάζει με τα ιστορικά δεδομένα. Ο στρατηγός πέθανε το 1843, έπειτα από εγκεφαλικό επεισόδιο, και όχι από τραύματα πολεμικής σύγκρουσης.
Για τον λόγο αυτό, έχουν διατυπωθεί υποθέσεις ότι η στάση του αλόγου επιλέχθηκε για να προσδώσει στο μνημείο δυναμισμό και να αναδείξει τη στρατιωτική φυσιογνωμία του Κολοκοτρώνη. Ωστόσο, χωρίς σαφή τεκμηρίωση, δεν μπορεί να αποδοθεί με βεβαιότητα ένας συγκεκριμένος συμβολισμός στη λεπτομέρεια αυτή.
Το μήνυμα που χαράχθηκε στο βάθρο του μνημείου
Η σημασία του ανδριάντα δεν περιορίζεται στην απεικόνιση του στρατηγού ως έφιππου πολεμιστή. Το ίδιο το βάθρο φέρει μια επιγραφή που συνδέει τη μορφή του με τον αγώνα για την ελευθερία.
Στην εμπρόσθια πλευρά του αναγράφεται:
«Έφιππος χωρεί γενναίε στρατηγέ ανά τους αιώνας διδάσκων τους λαούς πως οι δούλοι γίνονται ελεύθεροι».
Τα λόγια αυτά αποτυπώνουν τον συμβολικό ρόλο που αποδόθηκε στον Κολοκοτρώνη στη συλλογική ιστορική μνήμη. Ο ανδριάντας του στην Αθήνα δεν αποτελεί μόνο φόρο τιμής σε έναν στρατιωτικό ηγέτη της Επανάστασης, αλλά και υπενθύμιση του αγώνα για την ανεξαρτησία.
Και παρότι το ερώτημα για το πού ακριβώς δείχνει το δεξί χέρι του εξακολουθεί να προκαλεί ενδιαφέρον, η ιστορική και καλλιτεχνική αξία του μνημείου βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο αποτυπώνει μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
