Υπάρχουν μαθήματα που τελειώνουν όταν χτυπήσει το κουδούνι. Και υπάρχουν μαθήματα που συνεχίζονται στο μυαλό των μαθητών πολύ μετά το τέλος τους. Ως καθηγητής, χρειάστηκε να περάσει αρκετός χρόνος για να καταλάβω ότι η διαφορά ανάμεσα στα δύο δεν βρίσκεται πάντα στο πόσο καλά γνωρίζω το αντικείμενό μου. Βρίσκεται, πολλές φορές, στο τι κατάφερα να κάνω τον μαθητή να αισθανθεί.
Έχω βρεθεί πολλές φορές μπροστά σε μια τάξη καλά προετοιμασμένος, με οργανωμένο υλικό, σαφείς στόχους και ένα μάθημα που θεωρούσα εξαιρετικό. Και όμως, έβλεπα απέναντί μου μαθητές αδιάφορους, κουρασμένους ή αποσυνδεδεμένους. Τότε κατάλαβα κάτι που δεν μου είχε μάθει κανένα βιβλίο παιδαγωγικής: ο μαθητής δεν θυμάται μόνο αυτό που του δίδαξα· θυμάται και το πώς τον έκανα να νιώσει.
Η αιρετική πρακτική του να μην ξεκινάς πάντα με την ύλη
Μία από τις μεγαλύτερες αλλαγές στον τρόπο που διδάσκω ήταν να σταματήσω να θεωρώ ότι το πρώτο λεπτό του μαθήματος πρέπει απαραίτητα να είναι αφιερωμένο στην παράδοση της ύλης.
Κάποιες φορές ξεκινώ με μια ερώτηση. Άλλες, με μια εικόνα, ένα απρόσμενο γεγονός ή ένα πρόβλημα. Μπορεί ακόμη να πω κάτι που προκαλεί τους μαθητές να διαφωνήσουν μαζί μου.
Γιατί το κάνω;
Επειδή έχω διαπιστώσει ότι, όταν καταφέρω να δημιουργήσω την απορία, έχω ήδη κερδίσει ένα σημαντικό μέρος της προσοχής τους.
Ένας μαθητής που σκέφτεται «Μα πώς γίνεται αυτό;» έχει ήδη αρχίσει να συμμετέχει στο μάθημα, ακόμη κι αν δεν έχει σηκώσει το χέρι του.
Η έκπληξη είναι ένας από τους καλύτερους συμμάχους του καθηγητή
Έχω μάθει επίσης να μην φοβάμαι το απρόβλεπτο.
Όταν οι μαθητές προβλέπουν ένα αποτέλεσμα και στη συνέχεια βλέπουν ότι συμβαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό, δημιουργείται μια μικρή σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που περίμεναν και σε αυτό που πραγματικά συνέβη. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή βλέπω συχνά κάτι να αλλάζει στην τάξη.
Τα βλέμματα στρέφονται προς το μάθημα. Οι ερωτήσεις αυξάνονται. Οι μαθητές θέλουν να μάθουν «γιατί».
Και τότε συνειδητοποιώ ότι δεν χρειάστηκε να τους ζητήσω να προσέξουν. Τους έδωσα έναν λόγο να θέλουν να προσέξουν.
Όταν συνδέεται το μάθημα με τη ζωή τους, αλλάζει η ατμόσφαιρα
Έχω κάνει το λάθος να παρουσιάσω πολλές φορές μια γνώση σαν να ήταν αυτονόητα σημαντική μόνο και μόνο επειδή βρίσκεται στο αναλυτικό πρόγραμμα.
Όμως οι μαθητές δικαιολογημένα αναρωτιούνται: «Γιατί πρέπει να το μάθω αυτό;»
Όταν οι μαθητές αντιλαμβάνονται ότι η γνώση έχει σχέση με τη δική τους καθημερινότητα, τις εμπειρίες ή τα ενδιαφέροντά τους, το μάθημα αποκτά προσωπικό νόημα. Παραδείγματα από την καθημερινή ζωή, πραγματικά προβλήματα και καταστάσεις με τις οποίες μπορούν να ταυτιστούν κάνουν το περιεχόμενο περισσότερο σχετικό και ενδιαφέρον.
Όταν μπορώ να συνδέσω μια έννοια με κάτι που γνωρίζουν, με μια πραγματική κατάσταση ή με ένα πρόβλημα που θα μπορούσε να τους αφορά, η στάση τους αλλάζει.
Δεν βλέπουν πλέον απλώς μια σελίδα του βιβλίου. Βλέπουν κάτι που έχει σχέση με τον δικό τους κόσμο.
Και τότε η γνώση αποκτά νόημα.
Χρήση αφήγησης και ιστοριών – Οι μαθητές αλλάζουν όταν αισθανθούν ότι μπορούν
Ίσως η σημαντικότερη προσωπική μου διαπίστωση αφορά την αυτοπεποίθηση.
Η αφήγηση μπορεί να μετατρέψει μια αφηρημένη πληροφορία σε μια εμπειρία με πρόσωπα, συγκρούσεις και συναισθήματα. Ιδιαίτερα σε μαθήματα όπως η Ιστορία, η Λογοτεχνία ή οι Κοινωνικές Επιστήμες, η παρουσίαση μιας έννοιας μέσα από μια ιστορία μπορεί να ενισχύσει την προσοχή και τη συγκράτηση της πληροφορίας.
Υπάρχουν μαθητές που στην αρχή ενός μαθήματος είναι πεπεισμένοι ότι «δεν τα καταφέρνουν». Δεν σηκώνουν το χέρι, αποφεύγουν να απαντήσουν και φοβούνται μήπως κάνουν λάθος.
Έμαθα να μη βιάζομαι να διορθώσω το λάθος.
Προσπαθώ πρώτα να δημιουργήσω μια μικρή εμπειρία επιτυχίας. Μια ερώτηση που μπορούν να απαντήσουν. Ένα πρόβλημα που μπορούν να λύσουν. Ένα βήμα που τους επιτρέπει να πουν: «Το κατάφερα».
Έχω δει μαθητές να αλλάζουν στάση μέσα σε ένα μόνο μάθημα.
Και τότε καταλαβαίνω ότι μερικές φορές η μεγαλύτερη εκπαιδευτική επιτυχία δεν είναι να διδάξω περισσότερη ύλη. Είναι να κάνω έναν μαθητή να πιστέψει λίγο περισσότερο στις δυνατότητές του.
Η πρόκληση φόβου για να πάρουμε απόκριση είναι αμφιλεγόμενη τακτική – Ούτε χρειάζεται κάθε μάθημα να είναι «διασκεδαστικό»
Ως καθηγητές, έχουμε τη δύναμη να προκαλέσουμε έντονα συναισθήματα στους μαθητές.
Η αξιοποίηση του συναισθήματος στη διδασκαλία δεν σημαίνει ότι κάθε μάθημα πρέπει να είναι θεαματικό ή διασκεδαστικό.
Ένα σοβαρό ζήτημα μπορεί να προκαλέσει προβληματισμό. Ένα δύσκολο πρόβλημα μπορεί να δημιουργήσει δημιουργική ένταση. Μια ιστορία μπορεί να προκαλέσει συγκίνηση. Μια αντίθετη άποψη μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστικό διάλογο.
Το ζητούμενο δεν είναι η συνεχής ευχαρίστηση. Είναι η συναισθηματική ενεργοποίηση που υπηρετεί τον μαθησιακό στόχο.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί η υπερβολική πίεση ή η χρήση φόβου και ντροπής μπορεί να προκαλέσει προσωρινή προσοχή, αλλά δεν αποτελεί υγιή βάση για μακροχρόνια μαθησιακή κινητοποίηση.
«Έχω χρησιμοποιήσει κι εγώ τον φόβο ως κίνητρο. Μια δύσκολη ερώτηση, μια αυστηρή προειδοποίηση, την αγωνία μιας εξέτασης. Και ναι, μπορεί να λειτουργήσει στιγμιαία. Όμως σήμερα αναρωτιέμαι: θέλω πραγματικά ο μαθητής να μαθαίνει επειδή φοβάται ή επειδή ενδιαφέρεται; Η απάντηση για μένα είναι ξεκάθαρη.
Ο φόβος μιας εξέτασης, η αγωνία ενός βαθμού ή ο φόβος της έκθεσης μπροστά στην τάξη μπορούν πράγματι να κάνουν έναν μαθητή να προσέξει.
Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι και ο σωστός τρόπος. Η συναισθηματική εμπλοκή ενισχύεται όταν ο μαθητής δεν παραμένει παθητικός δέκτης. Συζήτηση, συνεργατικές δραστηριότητες, παιχνίδια ρόλων, επίλυση προβλημάτων, πειράματα και μικρές προκλήσεις μπορούν να δημιουργήσουν αίσθηση συμμετοχής και προσωπικής ευθύνης για τη μαθησιακή διαδικασία.
Έμαθα ότι η απόκριση που βασίζεται στον φόβο έχει διαφορετική ποιότητα από την απόκριση που βασίζεται στην περιέργεια, στο ενδιαφέρον και στην εσωτερική κινητοποίηση.
Δεν θέλω ο μαθητής να συμμετέχει επειδή φοβάται ότι θα τον εξετάσω. Θέλω να συμμετέχει επειδή θέλει να ανακαλύψει την απάντηση».
Από «το συναίσθημα δεν αντικαθιστά τη γνώση» στην αίσθηση επιτυχίας και την ενίσχυση της αυτοπεποίθησης
Υπάρχει, βέβαια, και η άλλη πλευρά.
Ένα μάθημα δεν γίνεται καλό απλώς επειδή είναι διασκεδαστικό. Ούτε χρειάζεται κάθε μάθημα να είναι μια εντυπωσιακή παράσταση.
Το συναίσθημα είναι ένα εργαλείο που πρέπει να υπηρετεί τη μάθηση.
Αν μια δραστηριότητα προκαλεί ενθουσιασμό αλλά δεν οδηγεί σε ουσιαστική κατανόηση, τότε έχω πετύχει μόνο το μισό. Αντίστοιχα, ένα άψογα οργανωμένο μάθημα που δεν προκαλεί κανένα ενδιαφέρον μπορεί να αφήσει τους μαθητές αδιάφορους.
Η πραγματική πρόκληση είναι να συνδυάσω τα δύο: να δημιουργήσω μια συναισθηματική εμπειρία που οδηγεί σε γνωστική εμπλοκή.
Τελικά, τι θυμούνται οι μαθητές; – Χρήση έκπληξης και συναισθηματικής αντίθεσης
Η παρουσίαση ενός απρόσμενου αποτελέσματος ή μιας πληροφορίας που έρχεται σε αντίθεση με τις αρχικές αντιλήψεις των μαθητών μπορεί να αυξήσει την προσοχή. Για παράδειγμα, ο εκπαιδευτικός μπορεί να ζητήσει από τους μαθητές να προβλέψουν ένα αποτέλεσμα και στη συνέχεια να τους παρουσιάσει ένα διαφορετικό αποτέλεσμα. Η διαφορά ανάμεσα στην προσδοκία και στην πραγματικότητα δημιουργεί ένα ισχυρό κίνητρο για αναζήτηση εξήγησης.
Με τα χρόνια, άρχισα να κάνω στον εαυτό μου μια διαφορετική ερώτηση μετά το μάθημα.
Όχι μόνο: «Κάλυψα την ύλη;»
Αλλά:
«Τους κέρδισα;»
«Τους έκανα να αναρωτηθούν;»
«Τους έδωσα την ευκαιρία να αισθανθούν ικανοί;»
«Υπήρξε κάποια στιγμή που πραγματικά ενδιαφέρθηκαν;»
Γιατί έχω καταλάβει ότι η μέγιστη μαθησιακή απόκριση δεν επιτυγχάνεται απλώς αυξάνοντας τις πληροφορίες που δίνουμε. Επιτυγχάνεται δημιουργώντας τις κατάλληλες συνθήκες ώστε ο μαθητής να θελήσει να ανταποκριθεί.
Η σημασία της συναισθηματικής επιρροής για τη μαθησιακή απόκριση
Η συναισθηματική κατάσταση επηρεάζει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές ανταποκρίνονται σε ένα μάθημα. Όταν ένας μαθητής ενδιαφέρεται και αισθάνεται ότι το αντικείμενο έχει νόημα, είναι πιθανότερο να συγκεντρωθεί, να συμμετάσχει και να επεξεργαστεί βαθύτερα τις πληροφορίες.
Αντίθετα, η υπερβολική πίεση, ο φόβος της αποτυχίας ή η αίσθηση ότι το μάθημα είναι άσχετο με τον ίδιο μπορεί να περιορίσουν την ενεργή συμμετοχή. Επομένως, η συναισθηματική διάσταση δεν αποτελεί απλώς ένα συμπληρωματικό στοιχείο της διδασκαλίας, αλλά μέρος του ίδιου του μαθησιακού μηχανισμού.
Η μεγιστοποίηση της μαθησιακής απόκρισης, συνεπώς, δεν σημαίνει απλώς να αυξηθεί η ποσότητα της πληροφορίας που παρουσιάζεται. Σημαίνει να δημιουργηθούν οι συνθήκες μέσα στις οποίες ο μαθητής θα θέλει να προσέξει, να σκεφτεί, να συμμετάσχει και να συνεχίσει να μαθαίνει. Η συναισθηματική εμπλοκή μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στην πληροφορία και στην προσωπική κινητοποίηση.
Η ανάγκη για ισορροπία
Παρά τη σημασία του συναισθήματος, χρειάζεται προσοχή ώστε η συναισθηματική διέγερση να μην μετατρέπεται σε χειραγώγηση ή σε υπερβολική πίεση. Η πρόκληση φόβου, ενοχής ή ντροπής μπορεί προσωρινά να αυξήσει την προσοχή, αλλά μπορεί ταυτόχρονα να υπονομεύσει την ασφάλεια και τη μακροπρόθεσμη σχέση του μαθητή με τη μάθηση.
Στόχος, επομένως, δεν πρέπει να είναι η πρόκληση του ισχυρότερου δυνατού συναισθήματος, αλλά του καταλληλότερου συναισθήματος για τον συγκεκριμένο μαθησιακό στόχο. Η περιέργεια, η έκπληξη, η αίσθηση προόδου, το ενδιαφέρον και η αυτοπεποίθηση μπορούν να αξιοποιηθούν με τρόπο που σέβεται την αυτονομία και την προσωπικότητα κάθε μαθητή.
Συμπέρασμα και η δική μου τελική «ομολογία»
Αν έπρεπε σήμερα να συνοψίσω όσα έμαθα ως καθηγητής, θα έλεγα το εξής:
Δεν διδάσκω μόνο ένα αντικείμενο. Διδάσκω ανθρώπους που αισθάνονται, φοβούνται, βαριούνται, ενθουσιάζονται, απογοητεύονται και θέλουν να αισθανθούν ότι αυτό που κάνουν έχει αξία.
Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο μάθημα που μου έδωσε η ίδια η διδασκαλία.
Η γνώση μπορεί να ανοίξει μια πόρτα. Το συναίσθημα, όμως, είναι συχνά αυτό που κάνει τον μαθητή να θέλει να περάσει από αυτήν.
Γι’ αυτό πλέον, πριν μπω στην τάξη, δεν σκέφτομαι μόνο τι θα διδάξω.
Σκέφτομαι και τι θέλω να συμβεί μέσα στον μαθητή.
Η συναισθηματική επιρροή ενός μαθήματος αποτελεί σημαντικό παράγοντα της αποτελεσματικής διδασκαλίας. Ένα μάθημα που ενεργοποιεί το ενδιαφέρον, δημιουργεί περιέργεια, συνδέεται με τις εμπειρίες των μαθητών και τους προσφέρει την αίσθηση ότι μπορούν να επιτύχουν είναι πιθανότερο να οδηγήσει σε ενεργή και ουσιαστική μαθησιακή απόκριση.
Ο εκπαιδευτικός, επομένως, δεν χρειάζεται μόνο να αναρωτιέται «Τι θέλω να μάθουν οι μαθητές;», αλλά και «Τι θέλω να αισθανθούν, να σκεφτούν και να κάνουν κατά τη διάρκεια αυτής της μαθησιακής εμπειρίας;». Ο συνδυασμός γνωστικού και συναισθηματικού σχεδιασμού μπορεί να μετατρέψει ένα μάθημα από απλή μετάδοση πληροφοριών σε μια εμπειρία που κινητοποιεί, εμπλέκει και αφήνει lasting αποτύπωμα στον μαθητή.
Φιλ. Αυξεντίου
