Κάθε 5η Οκτωβρίου μιλάμε για τον εκπαιδευτικό. Για την προσφορά του, τις δυσκολίες του, την ανάγκη αναγνώρισης του έργου του. Ίσως, όμως, φέτος αξίζει να θέσουμε ένα διαφορετικό ερώτημα: τι ακριβώς περιμένουμε σήμερα από έναν εκπαιδευτικό;
Να διδάσκει καλά, ασφαλώς. Αλλά όχι μόνο. Του ζητάμε να συμπεριλαμβάνει, να ενδυναμώνει, να καλλιεργεί κριτική σκέψη, να προλαμβάνει τον αποκλεισμό και τη βία, να φροντίζει για την ευημερία των μαθητών του, να δημιουργεί συνθήκες συμμετοχής, να εκπαιδεύει δημοκρατικούς πολίτες, να διαχειρίζεται την τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη με παιδαγωγική και ηθική κρίση. Έχουμε, δηλαδή, διευρύνει εντυπωσιακά όσα περιμένουμε από το σχολείο — και μαζί τους όσα περιμένουμε από τον εκπαιδευτικό.
Έχουμε, όμως, διευρύνει εξίσου τον τρόπο με τον οποίο τον προετοιμάζουμε για όλα αυτά;
Ένα σχολείο με όλο και περισσότερες αποστολές
Το σύγχρονο σχολείο δεν καλείται πλέον μόνο να μεταδώσει γνώση. Καλείται να διαμορφώσει ανθρώπους που μπορούν να συνεργάζονται, να σκέφτονται κριτικά, να αναλαμβάνουν ευθύνη, να συνυπάρχουν με τη διαφορετικότητα και να συμμετέχουν ως ενεργοί πολίτες. Γι’ αυτό και το εκπαιδευτικό λεξιλόγιο των τελευταίων δεκαετιών εμπλουτίστηκε εντυπωσιακά: συμπερίληψη, ευημερία, κοινωνική και συναισθηματική μάθηση, βιωσιμότητα, ενεργός πολιτειότητα, μαθητική φωνή, ψηφιακός γραμματισμός, τεχνητή νοημοσύνη, πρόληψη της βίας, δημοκρατική συμμετοχή.
Όλα είναι σημαντικά. Το πρόβλημα αρχίζει όταν φτάνουν στο σχολείο ως ξεχωριστές δράσεις, προγράμματα και επιμορφώσεις που ο εκπαιδευτικός καλείται να χωρέσει στην καθημερινή του πρακτική. Ένα πρόγραμμα για τη βία. Μια δράση για τη δημοκρατία. Μια επιμόρφωση για την τεχνητή νοημοσύνη. Ένα project για τη συμπερίληψη. Μια εβδομάδα για την ψυχική υγεία.
Έτσι προκύπτει ένα παράδοξο: τα σχολεία μπορεί να γίνονται πλουσιότερα σε προγράμματα χωρίς να γίνονται απαραίτητα πλουσιότερα σε παιδαγωγική συνοχή. Ίσως, επομένως, το ερώτημα δεν είναι τι άλλο πρέπει να προσθέσουμε στο σχολείο, αλλά πώς όλα όσα ήδη θεωρούμε σημαντικά μπορούν να συνδεθούν σε μια συνεκτική καθημερινή παιδαγωγική εμπειρία.
Οι αξίες του σχολείου δεν διδάσκονται μόνο. Βιώνονται.
Η δημοκρατική εκπαίδευση δεν αρχίζει την ημέρα που οργανώνεται μια δράση για τη δημοκρατία. Αρχίζει όταν ένας μαθητής αντιλαμβάνεται ότι η άποψή του έχει σημασία.
Η συμπερίληψη δεν αρχίζει με ένα πρόγραμμα για τη διαφορετικότητα. Αρχίζει από τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται μια ομάδα, από το ποιος ακούγεται και ποιος μένει στο περιθώριο. Η υπευθυνότητα δεν διδάσκεται μόνο ως αξία. Καλλιεργείται όταν ο μαθητής αναλαμβάνει πραγματική ευθύνη. Και η συνεργασία δεν αναπτύσσεται επειδή οι μαθητές κάθισαν σε ομάδες, αλλά όταν η μαθησιακή εμπειρία έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να χρειάζονται ο ένας τον άλλον.
Αυτό σημαίνει ότι πολλές από τις αξίες που θέλουμε να χαρακτηρίζουν το σχολείο δεν μπορούν να περιορίζονται σε μεμονωμένες δράσεις. Χρειάζεται να γίνονται καθημερινή εμπειρία. Και εδώ ο ρόλος του εκπαιδευτικού αποκτά διαφορετική διάσταση.
Ο εκπαιδευτικός δεν σχεδιάζει μόνο μαθήματα
Κάθε εκπαιδευτικός παίρνει καθημερινά δεκάδες μικρές αποφάσεις: ποιος θα μιλήσει, πώς θα οργανωθεί μια δραστηριότητα, πώς θα αντιμετωπιστεί ένα λάθος, πώς θα λυθεί μια σύγκρουση, πόση αυτονομία θα δοθεί στους μαθητές, πότε θα ζητηθεί συνεργασία, πότε θα ανατεθεί ευθύνη. Καθεμία μοιάζει μικρή. Όλες μαζί, όμως, διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές μαθαίνουν να υπάρχουν μέσα σε μια κοινότητα. Αυτό είναι εκπαιδευτική κουλτούρα.
Δεν δημιουργείται μόνο από κανονισμούς, διοικητικές αποφάσεις ή συνθήματα στους τοίχους ενός σχολείου. Δημιουργείται καθημερινά μέσα από τη μάθηση, τις σχέσεις, τις ευκαιρίες συμμετοχής και τους τρόπους με τους οποίους οργανώνονται η συνεργασία και η ευθύνη. Υπό αυτή την έννοια, ο εκπαιδευτικός δεν σχεδιάζει απλώς μαθήματα. Σχεδιάζει εμπειρίες μέσα από τις οποίες διαμορφώνεται σταδιακά μια κουλτούρα μάθησης και συνύπαρξης.
Τον προετοιμάζουμε, όμως, γι’ αυτόν τον ρόλο;
Η εκπαίδευση και η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών έχουν κάνει σημαντικά βήματα. Σύγχρονες διδακτικές μέθοδοι, αξιολόγηση, διαφοροποιημένη διδασκαλία, ψηφιακές δεξιότητες, συνεργασία, αναστοχασμός και διαρκής επαγγελματική ανάπτυξη αποτελούν πλέον μέρος της συζήτησης για το εκπαιδευτικό επάγγελμα.
Όλα αυτά είναι απαραίτητα. Ίσως, όμως, δεν αρκούν.
Ο εκπαιδευτικός του 21ου αιώνα χρειάζεται κάτι περισσότερο από μια ολοένα μεγαλύτερη εργαλειοθήκη τεχνικών και προγραμμάτων. Χρειάζεται κυρίως την ικανότητα να συνδέει: τη γνώση με την προσωπική ανάπτυξη, τη συνεργασία με την ευθύνη, τη συμμετοχή με τη δημοκρατική εμπειρία. Να μπορεί, δηλαδή, να μετατρέπει διαφορετικές εκπαιδευτικές προτεραιότητες από παράλληλες υποχρεώσεις σε μέρη μιας συνεκτικής παιδαγωγικής διαδικασίας. Και αυτό απαιτεί όχι μόνο γνώση. Απαιτεί επαγγελματική κρίση, αυτονομία, δυνατότητα σχεδιασμού και χώρο για παιδαγωγική πρωτοβουλία.
Από εκτελεστής σε δημιουργό
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη αλλαγή που χρειάζεται να κάνουμε στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εκπαιδευτικό.
Δεν μπορούμε να διευρύνουμε συνεχώς την ευθύνη του και ταυτόχρονα να περιορίζουμε τον ρόλο του στην εφαρμογή όσων άλλοι έχουν σχεδιάσει.
Αν περιμένουμε από εκείνον να δημιουργεί συνθήκες συμμετοχής, πρέπει και ο ίδιος να έχει χώρο συμμετοχής. Αν θέλουμε να καλλιεργεί υπεύθυνους μαθητές, πρέπει να του αναγνωρίζουμε επαγγελματική ευθύνη. Αν του ζητάμε να ενθαρρύνει την κριτική σκέψη, πρέπει να εμπιστευόμαστε και τη δική του επαγγελματική κρίση.
Και αν θέλουμε σχολεία στα οποία τα παιδιά μαθαίνουν τη δημοκρατία όχι μόνο ως γνώση αλλά ως καθημερινή εμπειρία, ο εκπαιδευτικός δεν μπορεί να βρίσκεται έξω από αυτή την εμπειρία. Η φωνή του εκπαιδευτικού, επομένως, δεν είναι ένα παράλληλο επαγγελματικό αίτημα. Είναι μέρος της ποιότητας της ίδιας της εκπαίδευσης.
Η Παγκόσμια Ημέρα Εκπαιδευτικών είναι μια ευκαιρία να πούμε «ευχαριστώ». Ίσως, όμως, ο ουσιαστικότερος τρόπος να τιμήσουμε τους εκπαιδευτικούς είναι να αναρωτηθούμε τι τους ζητάμε να γίνουν και ποιες συνθήκες δημιουργούμε ώστε να μπορέσουν να ανταποκριθούν σε αυτόν τον ρόλο. Ο εκπαιδευτικός του 21ου αιώνα δεν είναι μόνο μεταδότης γνώσης. Ούτε μπορεί να γίνει διαχειριστής μιας ατελείωτης ακολουθίας προγραμμάτων και εκπαιδευτικών προτεραιοτήτων. Χρειάζεται να μπορεί να συνδέει τη γνώση με την ανάπτυξη, την ατομική πρόοδο με τη συλλογική ευθύνη, τη μάθηση με τη συμμετοχή και τη σχολική εμπειρία με τη δημοκρατική ζωή. Γιατί κάθε φορά που σχεδιάζει το πώς θα μάθουν οι μαθητές του, σχεδιάζει ταυτόχρονα κάτι μεγαλύτερο: τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουν να συνυπάρχουν. Και ίσως εκεί βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες αποστολές του εκπαιδευτικού σήμερα.
*Φιλόλογος – Εκπαιδευτικός
