Στο πλαίσιο των 21ων «Διεθνολογικών Συναντήσεων Ναυπλίου», τις οποίες διοργανώνει ετησίως το «Κέντρο Διεθνούς Δικαίου και Διπλωματίας» με θεματική «Πόλεμος και Ειρήνη σε καιρό δυστοπίας», πραγματοποιήθηκε ομιλία του πρώην Προέδρου της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκού και Επίτιμου Καθηγητή της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, κ. Προκοπίου Παυλόπουλου.
Η ομιλία, με τίτλο «Μνήμη Κωνσταντίνου Τσουκαλά: Πορεία στους δρόμους της Ελευθερίας», αποτέλεσε έναν εκτενή φόρο τιμής στο επιστημονικό κύρος, το ήθος και την πολυσύνθετη προσφορά του εκλιπόντος καθηγητή στην πνευματική και δημόσια ζωή της χώρας.
Η ακαδημαϊκή διαδρομή και η διεθνής καταξίωση
Όπως υπογράμμισε ο κ. Παυλόπουλος, η παιδεία του Κωνσταντίνου Τσουκαλά υπήρξε ευρύτατη και αναγεννησιακού χαρακτήρα. Έχοντας ως αφετηρία τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, πραγματοποίησε μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές στη Φιλοσοφία του Δικαίου και την Κοινωνιολογία σε κορυφαία ιδρύματα της Ευρώπης και των ΗΠΑ (Χαϊδελβέργη, Μόναχο, Παρίσι, Γέιλ).
Στη διάρκεια της σταδιοδρομίας του:
- Δίδαξε σε διακεκριμένα πανεπιστήμια του εξωτερικού, κυρίως στη Γαλλία, ενώ διετέλεσε Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ.
- Υπηρέτησε ως Επιστημονικός Διευθυντής και Πρόεδρος του Δ.Σ. του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ), καθώς και ως Πρόεδρος του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού (2017-2022).
- Εκλέχθηκε Τακτικό Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών στην έδρα της Κοινωνιολογίας το 2025.
Η αντιστασιακή δράση και η «Ελληνική Τραγωδία»
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη συμβολή του Κωνσταντίνου Τσουκαλά κατά την περίοδο της επταετούς δικτατορίας (1967-1974). Από το Παρίσι, όπου ανέπτυξε έντονη αντιστασιακή δράση, εξέδωσε το 1969 την ιστορική μελέτη «The Greek Tragedy» («Η Ελληνική Τραγωδία»). Το έργο αυτό λειτούργησε ως καταλύτης για την ευαισθητοποίηση του πολιτικού και πνευματικού κόσμου της Ευρώπης εναντίον του στρατιωτικού καθεστώτος.
Στη γαλλική πρωτεύουσα, ο Τσουκαλάς συνδέθηκε στενά με τον Νίκο Πουλαντζά, συγκροτώντας ένα από τα πλέον επιδραστικά δίδυμα της ελληνικής αριστερής διανόησης στο εξωτερικό.
Επιστημονικές επιρροές και συγγραφικό έργο
Στο πεδίο των επιστημονικών καταβολών, ο ομιλητής σημείωσε τις επιρροές που δέχθηκε ο Τσουκαλάς από στοχαστές όπως ο Antonio Gramsci, ο Max Weber και ο Michel Foucault, τη δημιουργική αλληλεπίδρασή του με τους Louis Althusser και Pierre Bourdieu, καθώς και την καθοδηγητική παρουσία του Νίκου Σβορώνου, τον οποίο θεωρούσε πνευματικό του πατέρα.
Ανάμεσα στα πλέον αντιπροσωπευτικά έργα του συγκαταλέγονται:
- «Εξάρτηση και αναπαραγωγή: Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922)» (1976)
- «Κράτος και κοινωνική ανάπτυξη» (1980)
- «Κράτος, κοινωνία, εργασία» (2005)
- «Η επινόηση της ετερότητας. Ταυτότητες και διαφορές στην εποχή της Παγκοσμιοποίησης» (2010)
Ιδιαίτερη μνεία έγινε στο βιβλίο του «Ο Αόρατος Λεβιάθαν» (2020), το οποίο ο κ. Παυλόπουλος χαρακτήρισε ως βαθυστόχαστο και προφητικό έργο, που αναλύει τις παρενέργειες της ανεξέλεγκτης οικονομικής παγκοσμιοποίησης.
Η ανάλυση για την Οικονομική Παγκοσμιοποίηση και τη Δημοκρατία
Σύμφωνα με την ανάλυση της σκέψης του Τσουκαλά, οι σύγχρονες στρεβλώσεις του καπιταλιστικού συστήματος και της παγκοσμιοποίησης τροφοδοτούνται από τρεις βασικούς παράγοντες:
- Την επιθετική μορφή της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, η οποία λειτουργεί προς όφελος των αχαλίνωτων αγορών και σε βάρος των εθνικών οικονομιών, συχνά παρακάμπτοντας δημοκρατικά θεσπισμένους κανόνες δικαίου.
- Τις σύγχρονες χρηματοπιστωτικές μεθόδους, οι οποίες ευνοούν το υψηλό ρίσκο και την απουσία επαρκούς ρυθμιστικού ελέγχου.
- Την τεχνολογική εξέλιξη, όταν αυτή τίθεται στην υπηρεσία του ακραίου νεοφιλελευθερισμού, ιδιαίτερα μέσω της ταχείας ανάπτυξης της ψηφιακής διακυβέρνησης και της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Συμπεράσματα και η υπαρξιακή αγωνία για τον Άνθρωπο
Κλείνοντας την ομιλία του, ο Προκόπης Παυλόπουλος επεσήμανε ότι η σκέψη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά διαμορφώθηκε γύρω από τις θεμελιώδεις αρχές της Ισότητας (ως ισότητας ευκαιριών και αφετηρίας) και της Ελευθερίας (ως ακώλυτης άσκησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων).
Όπως τόνισε, η αγωνία του Τσουκαλά απέναντι στην κυριαρχία του οικονομικού παράγοντα επί του θεσμικού και απέναντι στην κλιματική κρίση δεν υπήρξε παθητική. Αντίθετα, με τον λόγο και τη στάση ζωής του, ακολούθησε τα στοχαστικά μονοπάτια του Albert Camus, υποστηρίζοντας την ενεργό προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της αυθεντικής Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας.
