Από τον εμπειρικό γιατρό στον δήθεν ειδικό – Η ετυμολογία που καταγράφει το Λεξικό Τριανταφυλλίδη και η προσοχή που χρειάζεται η σύνδεση με τα Γιάννενα
Υπάρχουν λέξεις που περιγράφουν ένα επάγγελμα και λέξεις που αποκαλύπτουν μια συμπεριφορά. Ο «κομπογιαννίτης» ξεκίνησε από τον χώρο της θεραπείας, αλλά σήμερα χωρά πολύ περισσότερους: εκείνον που εμφανίζεται ως αυθεντία, μιλά με αδιαπραγμάτευτη βεβαιότητα και διεκδικεί την εμπιστοσύνη μας χωρίς να διαθέτει την ανάλογη γνώση.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται ακριβώς στην απόσταση ανάμεσα στην υπόσχεση και στην ικανότητα. Η λέξη δεν αφορά απλώς κάποιον που κάνει λάθος. Αφορά, στη σημερινή μειωτική χρήση της, κάποιον που παρουσιάζεται ως ειδικός χωρίς την απαιτούμενη κατάρτιση.
Τι σημαίνει και από πού προέρχεται
Το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη καταγράφει ως παρωχημένη σημασία τον εμπειρικό γιατρό. Στη σύγχρονη χρήση περιλαμβάνει τόσο τον γιατρό χωρίς σοβαρή επιστημονική κατάρτιση όσο και, γενικότερα, τον άνθρωπο που παριστάνει τον ειδικό.
Η ετυμολογική ανάλυση που δίνει είναι μεσαιωνική: το πρώτο συνθετικό συνδέεται με το «κομπώνω», με τις σημασίες «δένω με μάγια, εξαπατώ», και το δεύτερο με το θέμα «γιαν-» του «γιαίνω», δηλαδή θεραπεύω. Προστίθενται το συνδετικό -ο- και η κατάληξη -ίτης. Το «κομπώνω» ανάγεται, σύμφωνα με το ίδιο λεξικό, στο ελληνιστικό «κομβῶ», που σημαίνει «δένω».
Η γραφή του λήμματος είναι «κομπογιαννίτης», με δύο ν, παρότι η συγκεκριμένη ετυμολογική ανάλυση δεν το συνδέει με τα Γιάννενα. Επομένως, η ορθογραφία από μόνη της δεν αποδεικνύει γεωγραφική προέλευση.
Η γοητευτική ιστορία δεν είναι πάντα η τεκμηριωμένη εξήγηση
Η σύνδεση με τον κόμπο των βοτάνων και τον «Γιαννίτη» πρακτικό θεραπευτή είναι μια εναλλακτική εκδοχή που αναφέρεται στο δημοσίευμα της Εφημερίδας των Συντακτών. Δεν αποτελεί, όμως, την ετυμολογία που υιοθετεί το παραπάνω λεξικό και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως αδιαμφισβήτητο γεγονός.
Οι ετυμολογικές ιστορίες έχουν συχνά τη δύναμη μιας μικρής σκηνής: ένας περιοδεύων θεραπευτής, ένα δεμένο μαντίλι, λίγα βότανα. Η εικόνα μένει εύκολα στη μνήμη. Για να εξηγήσει, όμως, την προέλευση μιας λέξης χρειάζεται γλωσσική και ιστορική τεκμηρίωση, πέρα από την παραστατικότητά της.
Μια παλιά λέξη για μια σύγχρονη στάση
Σήμερα μπορούμε να πούμε φυσικά: «Παρουσιαζόταν ως ειδικός για κάθε πρόβλημα, αλλά τελικά αποδείχτηκε κομπογιαννίτης».
Ο χαρακτηρισμός είναι βαρύς και χρειάζεται μέτρο. Η διαφωνία με έναν επαγγελματία ή ένα μεμονωμένο σφάλμα δεν αρκούν για να τον δικαιολογήσουν. Η χρήσιμη ερώτηση βρίσκεται αλλού: ποια γνώση στηρίζει όσα υπόσχεται, ποια στοιχεία παρουσιάζει και πόσο καθαρά αναγνωρίζει τα όρια της αρμοδιότητάς του;
Η λέξη προσφέρει έτσι μια αφορμή για κάτι δημιουργικότερο από την καταγγελία: να εκτιμήσουμε την τεκμηρίωση, τον έλεγχο και την ειλικρινή παραδοχή της αβεβαιότητας. Η εμπιστοσύνη χτίζεται όταν η γνώση μπορεί να εξηγηθεί και να ελεγχθεί.
