Με αφορμή το Σχέδιο Νόμου που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση με θέμα την «Κώδικας Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών», το οποίο περιλαμβάνει στο Κεφάλαιο Δ’ άρθρα σχετικά με τη Σχολική Διαμεσολάβηση, θα ήθελα να μοιραστώ τις παρακάτω σκέψεις και να επισημάνω σοβαρούς κινδύνους που υποκρύπτονται πίσω από την ενδεχόμενη υιοθέτηση των προτεινόμενων διατάξεων.
Εισαγωγικά, θα ήθελα να αναφέρω συνοπτικά ότι στο πλαίσιο της άσκησης του ρόλου μου ως Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη για τα Δικαιώματα του Παιδιού, αρμόδιος για το τμήμα της ανεξάρτητης αρχής που είχε στην ευθύνη του την υλοποίηση της αποστολής του Συνηγόρου του Παιδιού στην Ελλάδα, από τη στιγμή που ανατέθηκε σε αυτήν το 2003 μέχρι τις αρχές του 2018, οπότε αποχώρησα, είχα κάνει πολύ μεγάλο αριθμό ενεργειών συναφών με το ζήτημα, μαζί με ειδικές επιστήμονες της αρχής και με τη σύμφωνη γνώμη και ενίοτε τη συνδρομή των εκάστοτε Συνηγόρων του Πολίτη. Αρχικά, προκειμένου να γνωρίσουμε καλύτερα τον πρωτοεμφανιζόμενο τότε στη χώρα μας θεσμό της σχολικής διαμεσολάβησης, τον οποίο γνώριζα ήδη από τη βιβλιογραφία σχετικά με την αποκαταστατική δικαιοσύνη, επισκεφτήκαμε επανειλημμένα και παρακολουθήσαμε από κοντά, επικοινωνώντας και με τα παιδιά, την πρώτη γνωστή στον Ελλαδικό χώρο εφαρμογή του, στο 2ο Γυμνάσιο Ασπροπύργου, με υπεύθυνη την καθηγήτρια Αγγελική Γιαννάτου. Στη συνέχεια, συμβάλαμε στη διάδοσή του και ύστερα από επικοινωνία με αρκετά σχολεία και εκπαιδευτικούς που δοκίμασαν τη συστηματική του εφαρμογή, δημόσιες εκδηλώσεις, συζητήσεις με μαθητές και μαθήτριες που είχαν ήδη πάρει μέρος σε σχετικές ομάδες, εισηγηθήκαμε τον Δεκέμβριο του 2010 προς το Υπουργείο Παιδείας μια σειρά από μέτρα με σχετικό κείμενο στο οποίο αναδεικνύονταν οι κατά την άποψή μας «Σημαντικοί παράγοντες για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της βίας μεταξύ μαθητών στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση», περιλαμβάνοντας αναφορά στη σχολική διαμεσολάβηση. Ακολούθως, στις αρχές του 2011, το Υπουργείο Παιδείας απέστειλε σχετική εγκύκλιο στα σχολεία της δευτεροβάθμιας όλης της χώρας, με αναφορά στην εισήγησή μας, προτείνοντας μεταξύ άλλων «Ενίσχυση του ρόλου των μαθητών στη διαδικασία επίλυσης συγκρούσεων, ενδεχόμενα μέσα από τη δημιουργία ομάδων φιλίας ή διαμεσολάβησης, ανάλογα µε τις δυνατότητες υποστήριξης των ομάδων αυτών από τους εκπαιδευτικούς της σχολικής μονάδας». Στα χρόνια που ακολούθησαν, τόσο κατά τη διάρκεια της θητείας μου στην ανεξάρτητη αρχή όσο και στη συνέχεια, επισκέφτηκα πολλά σχολεία που υλοποιούσαν τον θεσμό και πήρα μέρος σε επιμορφώσεις εκπαιδευτικών και σε σχετικά επιστημονικά και μαθητικά συνέδρια, όπως το συνέδριο που διοργάνωσε το Δίκτυο «Ομάδα Διαμεσολαβητών Σχολείων Δυτικής Θεσσαλονίκης», που δημιουργήθηκε από την Χριστίνα Χρηστίδου, υπεύθυνη Αγωγής Υγείας της Διεύθυνσης αυτής, με το οποίο συνεργάστηκα συστηματικά. Τέλος, συνέγραψα τον πρόλογο στο βιβλίο «ΣΧΟΛΙΚΗ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ – ΦΙΛΟΙ ΚΑΙ ΦΙΛΕΣ ΤΗΣ ΑΥΛΗΣ» της Αγγελικής Γιαννάτου και Άννας Μπαφίτη που κυκλοφόρησε πρόσφατα.
Η σχολική διαμεσολάβηση που μέχρι την εγκύκλιο του 2011 δεν αναφερόταν σε κανένα κείμενο του Υπουργείου Παιδείας, εισήχθη σταδιακά στην κατηγορία των ενεργειών παιδαγωγικού χαρακτήρα, ως εναλλακτική ή παράλληλη ενέργεια με τα παιδαγωγικά μέτρα. Πρόκειται για τις παλαιότερα αποκαλούμενες σχολικές ποινές, κυρώσεις ή πειθαρχικά μέτρα, που για λόγους επικοινωνιακούς και παιδαγωγικούς άλλαξαν ονομασία, παράγουν ωστόσο νομικές συνέπειες και μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο αμφισβήτησης και ενίοτε προσφυγής από τους γονείς και νομικούς τους εκπροσώπους. Αντίθετα, η διαμεσολάβηση ήταν και είναι καθαρά παιδαγωγικό μέτρο που μπορεί να προσεγγιστεί από παιδαγωγική και μόνο σκοπιά. Σε συνέχεια του νόμου 5029/2023 και της πιο πρόσφατης και εν ισχύ Υ.Α. 102791/ΓΔ4/10-09-2024 του Υπουργείου Παιδείας, όπως έχει αναθεωρηθεί, στο άρθρο 28 που αφορά τα «Παιδαγωγικά μέτρα και ενέργειες παιδαγωγικού χαρακτήρα», έχει προβλεφθεί ότι ο Σύλλογος Διδασκόντων/ουσών πρέπει «…να χρησιμοποιεί όλους τους διαθέσιμους τρόπους, ιδίως συμβουλευτικές συναντήσεις με τις υποστηρικτικές εκπαιδευτικές δομές, διαδικασία διαμεσολάβησης, για τη βελτίωση της συμπεριφοράς του/της μαθητή/τριας, ….». Ωστόσο δεν υπάρχει νομοθετική πρόβλεψη για τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να υλοποιείται η σχολική διαμεσολάβηση είτε από εκπαιδευτικούς είτε από ομότιμους μαθητές και μαθήτριες. Μάλιστα, πολλά σχολεία που έχουν ήδη ενσωματώσει αυτή την πρακτική στην καθημερινότητά τους, ορισμένα μάλιστα σε σχολικούς κανονισμούς τους, έχουν εκφράσει επανειλημμένα την ανάγκη να υπάρξει ρητή πρόβλεψη στο νόμο για το πλαίσιο στο οποίο μπορεί να υλοποιείται η διαμεσολάβηση στα σχολεία, ώστε να διευκολύνονται κατά την εφαρμογή της. Η πρόβλεψη όμως χρειάζεται για λειτουργικούς λόγους και όχι για την παραγωγή εννόμων συνεπειών σε μαθητές και μαθήτριες που συμμετέχουν με οποιοδήποτε ρόλο σε αυτήν.
Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, θα μπορούσε κάποιος να θεωρήσει θετική εξέλιξη το να περιληφθεί η αναφορά στη σχολική διαμεσολάβηση σε ένα σχέδιο νόμου και μάλιστα με συγκεκριμένη αναλυτική περιγραφή τού πώς μπορεί να λαμβάνει χώρα.
Ωστόσο, κατά την άποψή μου, η συμπερίληψη της διάταξης στο υπό δημόσια διαβούλευση σχέδιο νόμου είναι άκρως προβληματική, καθώς ενέχει σειρά κινδύνων, ορισμένοι εκ των οποίων εκτίθενται παρακάτω:
- Η προβλεπόμενη για τη σχολική διαμεσολάβηση διαδικασία που περιγράφεται στα άρθρα 103-111 αντλεί στοιχεία από τις πρακτικές που έχουν εφαρμοστεί στα σχολεία της χώρας μας μέχρι σήμερα, έχει ωστόσο ορισμένες σοβαρές αδυναμίες και ιδίως:
- Ενώ στο άρθρο 103 ορθά αναφέρεται ότι η σχολική διαμεσολάβηση «αποβλέπει ιδίως στην πρόληψη και συναινετική αντιμετώπιση συγκρούσεων εντός της σχολικής κοινότητας, στην ανάπτυξη δεξιοτήτων επικοινωνίας και ειρηνικής επίλυσης διαφορών και στην ενδυνάμωση της ενεργού συμμετοχής των μαθητών στη σχολική ζωή», δηλαδή έχει άκρως παιδαγωγικούς σκοπούς, και ενώ επίσης ορθά αναφέρεται ότι το έγγραφο της συμφωνίας «δεν αποτελεί πρακτικό διαμεσολάβησης κατά τον παρόντα Κώδικα, δεν είναι εκτελεστό και δεν παράγει δεδικασμένο», οι εκπαιδευτικοί που ορίζεται ότι συντονίζουν την εν λόγω παιδαγωγική διαδικασία προβλέπεται ότι χρειάζεται να εκπαιδεύονται από πιστοποιημένους εκπαιδευτές διαμεσολάβησης που ωστόσο είναι ειδικευμένοι σε πεδία διαφορετικής, κατ’ εξοχήν νομικής φύσης, που παράγουν έννομες συνέπειες.
- Προβλέπεται στο άρθρο 103 παρ. 5 ότι «η σχολική διαμεσολάβηση δύναται να εφαρμόζεται συμπληρωματικά με άλλα παιδαγωγικά ή πειθαρχικά μέτρα, εφόσον τούτο κρίνεται κατάλληλο και ασφαλές, χωρίς να τα υποκαθιστά». Ωστόσο, δεν φαίνεται να δύναται να εφαρμοστεί και εναλλακτικά σε άλλα μέτρα, κάτι που έχει αποτελέσει ένα από τα πιο δυνατά και ελκυστικά στοιχεία προς τους μαθητές και τις μαθήτριες, καθώς τους δίνει τη δυνατότητα επίλυσης μιας διαφοράς με ειρηνικούς τρόπους μέσα από συζήτηση αντί της επιβολής μιας «κύρωσης» - τιμωρίας, αλλάζοντας το μοντέλο της προσέγγισης στη σύγκρουση.
- Προβλέπεται στο άρθρο 107 παρ. 2 η υλοποίηση της σχολικής διαμεσολάβησης «…σε μία συνεδρία διάρκειας έως μία (1) διδακτική ώρα». Ωστόσο η εμπειρία έχει δείξει ότι διαμεσολαβήσεις για συγκεκριμένες συγκρούσεις και διαμάχες ανάμεσα σε μαθητές / μαθήτριες μπορεί να γίνουν περισσότερες της μίας, πολλές φορές μικρότερης διάρκειας, που όμως αξιολογείται από τους διαμεσολαβητές και τον/την εκπαιδευτικό που συντονίζει την ομάδα, το νόημα μιας νέας συνάντησης και η πρόοδος στην προσέγγιση και συμφωνία ανάμεσα στα μέρη.
- Προβλέπεται η συγκρότηση σε κάθε σχολείο ομάδας μαθητών διαμεσολαβητών με τουλάχιστον δύο μέλη. Ενώ η σχολική διαμεσολάβηση περιστατικών κατά περίπτωση ανατίθεται σε και υλοποιείται από δύο μαθητές - διαμεσολαβητές, το σύνολο των εφήβων που επιλέγονται, επιμορφώνονται μέσα από δυναμική ομάδας και αναλαμβάνουν ανά ζεύγη τις σχολικές διαμεσολαβήσεις σε ένα σχολείο, μεθοδολογικά και δεοντολογικά χρειάζεται να είναι μεγαλύτερο, ώστε να δημιουργείται κλίμα ομαδικής βιωματικής μάθησης μέσα από αλληλεπιδράσεις. Συνήθως συγκροτούνται ομάδες με μέλη 15 ως 20 παιδιά.
- Ενώ ορθά τίθεται στο άρθρο 109 χρονικό πλαίσιο τουλάχιστον 20 ωρών για την εκπαίδευση των μαθητών διαμεσολαβητών, δεν ορίζεται σε τι χρόνο θα λάβει χώρα αυτή, εντός ή εκτός του ωρολογίου προγράμματος και με ποια διαδικασία λαμβάνεται η απόφαση για αυτήν.
- Δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, στην οποία ωστόσο με προσαρμοσμένη μορφή έχουν ήδη λειτουργήσει προγράμματα σχολικής διαμεσολάβησης, με εξαιρετικό ενδιαφέρον.
- Ως προς την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών που θα αναλαμβάνουν τη διαμεσολάβηση στα σχολεία:
Στο άρθρο 109 του υπό διαβούλευση σχεδίου νόμου αναφέρεται ότι «Ο Συντονιστής επιμορφώνεται στη σχολική διαμεσολάβηση μέσω ειδικών προγραμμάτων από πιστοποιημένους εκπαιδευτές διαμεσολάβησης κατά την περ. α) της παρ. 4 του άρθρου 152». Εδώ έχει γίνει προφανώς τυπογραφικό λάθος και εννοείται το άρθρο 154 που αναφέρει ότι «Με κοινή απόφαση των Υπουργών Δικαιοσύνης και Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού ρυθμίζονται: α) το περιεχόμενο, η διάρκεια, ο τρόπος διεξαγωγής και κάθε σχετική λεπτομέρεια για την εκπαίδευση των Συντονιστών στη σχολική διαμεσολάβηση του άρθρου 109». Ωστόσο, πέραν αυτού, το σοβαρότερο ατόπημα του σχεδίου νόμου είναι ότι αναθέτει την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών που αναλαμβάνουν να συντονίζουν τη σχολική διαμεσολάβηση σε πρόσωπα με διαφορετική κατάρτιση και συνολικά διαφορετικό προσανατολισμό, δηλαδή νομικό και όχι παιδαγωγικό. Στο εν λόγω σχέδιο νόμου, η διαμεσολάβηση πρόκειται για μια διαδικασία καθαρά νομικού περιεχομένου: οι επαγγελματίες που πιστοποιούνται για να την αναλάβουν καλούνται να έχουν αντίστοιχη νομική κατάρτιση ή/και σχετικές γνώσεις, και οι «Φορείς Κατάρτισης Διαμεσολαβητών» εκπαιδεύουν τους νέους διαμεσολαβητές σε μια τέτοια νομική διαδικασία, ενώ δεν διασφαλίζεται ότι η κατάρτιση θα είναι δωρεάν. Αντίθετα, η σχολική διαμεσολάβηση έχει τελείως διαφορετικό χαρακτήρα: αποτελεί ενέργεια παιδαγωγικού χαρακτήρα, όπως ορθά έχει αναφερθεί και στην οικείες Υπουργικές Αποφάσεις του Υπουργείου Παιδείας και τα πρόσωπα που εκπαιδεύουν σε αυτήν χρειάζεται να έχουν κυρίως παιδαγωγική κατάρτιση και εμπειρία.
Κατά την προσωπική μου άποψη, και με βάση τη διαχρονική μου εμπειρία και δράση σε θέματα που αφορούν την εκπαίδευση, η σχολική διαμεσολάβηση, μαζί με άλλες τεχνικές που μπορούν να εφαρμοστούν στα σχολεία, όπως ομάδες φιλίας, δράσεις διαλόγου και εργαστήρια δεξιοτήτων που αφορούν την επικοινωνία, την αλληλοκατανόηση και την επίλυση συγκρούσεων, θα πρέπει να ενσωματωθούν σε νομοθετικές προβλέψεις, επιμορφωτικά προγράμματα και διαδικασίες εποπτείας – υποστήριξης των οποίων την ευθύνη έχει αποκλειστικά το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, αξιοποιώντας οργανισμούς των οποίων έχει την ευθύνη, όπως το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής και συνεργασίες με πανεπιστήμια ή έμπειρους φορείς της κοινωνίας των πολιτών που υλοποιούν σχετικές παιδαγωγικές δράσεις, έτσι ώστε να περιγραφεί ένα πλαίσιο με παιδαγωγικό χαρακτήρα και να διοργανώνονται δωρεάν επιμορφώσεις εκπαιδευτικών, δίκτυα, ανταλλαγές, εποπτείες, συνέδρια, ανάδειξη καλών πρακτικών και δράσεις διάχυσης, στις οποίες θα πρωταγωνιστούν και έφηβοι με συναφείς εμπειρίες συμμετοχής σε αντίστοιχες ομάδες και πρωτοβουλίες.
Αντίθετα, ένα σχέδιο νόμου που επιχειρεί να νομιμοποιήσει τις πρακτικές της σχολικής διαμεσολάβησης αλλά περιορίζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί αυτή να υλοποιείται και τη συνδέει με διαδικασίες καθαρά νομικού χαρακτήρα και με νομικές συνέπειες, είναι βέβαιο ότι τελικά θα εμποδίσει ή θα αναστείλει τις προσπάθειες που καταβάλλονται για χρόνια σε σχολεία της χώρας μας, με κόπο και προσφορά προσωπικού χρόνου από μεγάλο αριθμό εκπαιδευτικών που επιχειρούν να καλλιεργήσουν μια διαφορετική στάση των σχολικών τους κοινοτήτων απέναντι στη σχολική βία. Μια στάση που ανταποκρίνεται στα κατοχυρωμένα δικαιώματα των παιδιών και ιδίως στο δικαίωμα ελεύθερης έκφρασης της γνώμης τους και της προστασίας από κάθε μορφή βίας (άρθρα 12 και 19 της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού).
Για τους παραπάνω λόγους, θεωρώ αναγκαίο όλα τα άρθρα που αφορούν τη σχολική διαμεσολάβηση να αφαιρεθούν από το εν λόγω σχέδιο νόμου και η θεσμική κατοχύρωση του πολύτιμου αυτού παιδαγωγικού θεσμού να εισαχθεί με αντίστοιχη νομοθετική ενέργεια του Υπουργείου Παιδείας.
