Ένα πολύτιμο ίχνος από τον κόσμο του Ομήρου, που παρέμενε κρυμμένο επί αιώνες, ήρθε στο φως στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης στην Ολλανδία. Πρόκειται για ένα θραύσμα περγαμηνής ηλικίας περίπου 1.700 ετών, το οποίο περιλαμβάνει στίχους από την «Οδύσσεια» και συγκεκριμένα από τη 12η ραψωδία, όπου κορυφώνεται μία από τις πιο δραματικές περιπέτειες του Οδυσσέα.
Το εύρημα, που έχει διαστάσεις μόλις 6,6 επί 7,7 εκατοστά, εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια έρευνας σε συλλογή αρχαίων αιγυπτιακών χειρογράφων. Παρά το μικρό του μέγεθος και τη φθαρμένη κατάστασή του, αποδείχθηκε ότι διασώζει ένα απόσπασμα με ιδιαίτερη σημασία για την εξέλιξη του ομηρικού έπους.
Η ανακάλυψη μέσα σε μια συλλογή αρχαίων χειρογράφων
Το θραύσμα αναγνώρισε ο δρ Μαρκ ντε Κράι, ειδικός στην ελληνική λογοτεχνία και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Radboud της Ολλανδίας, ο οποίος μελετούσε πρώιμα χριστιανικά χειρόγραφα στη βιβλιοθήκη της Ουτρέχτης.
Η συλλογή περιλαμβάνει κυρίως κείμενα γραμμένα στην κοπτική γλώσσα, αλλά και αιγυπτιακούς και ελληνικούς παπύρους. Ανάμεσα στα τεκμήρια βρισκόταν ένα αποχρωματισμένο και φθαρμένο κομμάτι περγαμηνής, το οποίο αρχικά είχε εκτιμηθεί ότι χρονολογείται στον 7ο αιώνα.
Η προσεγμένη γραφή και το μικρό μέγεθος των γραμμάτων κίνησαν την περιέργεια του ερευνητή. Εξετάζοντας το κείμενο, ο ντε Κράι αναγνώρισε λέξεις και εκφράσεις που παρέπεμπαν στα ομηρικά έπη, οδηγώντας στην ταυτοποίηση του ευρήματος.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η περγαμηνή αποτελούσε μέρος μιας φορητής έκδοσης της «Οδύσσειας», γραμμένης και στις δύο πλευρές, η οποία πιθανότατα περιλάμβανε ολόκληρο το έργο. Το μέγεθός της εκτιμάται ότι ήταν αντίστοιχο με εκείνο ενός σύγχρονου ηλεκτρονικού αναγνώστη, όπως το Kindle.
Η έκδοση αυτή φαίνεται πως ανήκε σε κάποιον θαυμαστή του Ομήρου που ζούσε περίπου το 300 μ.Χ.
Οι στίχοι που αποκαλύπτουν την καταστροφή των συντρόφων του Οδυσσέα
Το απόσπασμα προέρχεται από τη 12η ραψωδία, ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της «Οδύσσειας», καθώς ολοκληρώνει την αφήγηση των περιπετειών που έζησε ο ήρωας μετά την άλωση της Τροίας και πριν από την επιστροφή του στην Ιθάκη.
Οι στίχοι αναφέρονται στα γεγονότα που εκτυλίσσονται στο νησί του Ήλιου, τη Θρινακία, όπου ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του αναζητούν τροφή. Παρά τις αυστηρές προειδοποιήσεις του, οι άνδρες του παραβιάζουν την εντολή του και σφάζουν τα ιερά βόδια του θεού.
Η πράξη τους προκαλεί την οργή του Ήλιου, ο οποίος ζητά από τον Δία να τιμωρήσει τους θνητούς. Η θεϊκή παρέμβαση έρχεται με τη μορφή μιας σφοδρής καταιγίδας, που καταστρέφει το πλοίο και οδηγεί στον θάνατο όλους τους συντρόφους του Οδυσσέα, αφήνοντας τον ίδιο μοναδικό επιζώντα.
Το χειρόγραφο αποτυπώνει ακριβώς τη στιγμή κατά την οποία ο Ήλιος πληροφορείται την ιεροσυλία, ένα επεισόδιο που οι ειδικοί θεωρούν καθοριστικό για την πορεία της αφήγησης.
Από τη Θρινακία στην Ιθάκη: Η καμπή του ομηρικού έπους
Η 12η ραψωδία ολοκληρώνει την αναδρομική αφήγηση του Οδυσσέα στους Φαίακες, όπου ο ήρωας εξιστορεί τις περιπέτειές του από την αναχώρησή του από την Τροία.
Στις προηγούμενες ραψωδίες, ο Οδυσσέας περιγράφει τη συνάντησή του με τον Κύκλωπα, την περιπέτεια με την Κίρκη και τις υπόλοιπες δοκιμασίες που αντιμετώπισε μαζί με τους συντρόφους του. Η παραβίαση της απαγόρευσης στη Θρινακία, ωστόσο, αποδεικνύεται μοιραία.
Η απώλεια των συντρόφων του σηματοδοτεί το χαμηλότερο σημείο του δεκαετούς ταξιδιού του, αλλά και την αρχή της τελικής πορείας του προς την Ιθάκη. Εκεί τον περιμένουν η σύζυγός του, Πηνελόπη, και οι μνηστήρες που επιδιώκουν να καταλάβουν το παλάτι και να πάρουν τη θέση του.
Η «Οδύσσεια» αποτελείται από 24 ραψωδίες και η συγκεκριμένη σκηνή βρίσκεται σε ένα σημείο που συνδέει τις περιπλανήσεις του ήρωα με την επιστροφή του στην πατρίδα και την αποκατάσταση της τάξης.
Ένα σπάνιο τεκμήριο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας
Η σημασία της ανακάλυψης ενισχύεται από τη σπανιότητα αντίστοιχων χειρογράφων. Μέχρι σήμερα έχουν εντοπιστεί περίπου 30 παρόμοια θραύσματα της «Οδύσσειας», γεγονός που καθιστά κάθε νέο εύρημα σημαντικό για τη μελέτη της διάδοσης και της χειρόγραφης παράδοσης του ομηρικού έργου.
Το μικρό κομμάτι περγαμηνής προσφέρει ένα ακόμη στοιχείο για τον τρόπο με τον οποίο τα έργα του Ομήρου διαβάζονταν και διατηρούνταν κατά την ύστερη αρχαιότητα, πολύ πριν από την εμφάνιση των σύγχρονων εκδόσεων.
Και δεύτερο ομηρικό εύρημα στην Αίγυπτο
Η ανακάλυψη στην Ουτρέχτη έρχεται λίγους μήνες μετά τον εντοπισμό ενός διαφορετικού θραύσματος ομηρικού έργου, αυτή τη φορά από την «Ιλιάδα», στο εσωτερικό αιγυπτιακής μούμιας ηλικίας περίπου 1.600 ετών.
Το εύρημα προήλθε από τάφο ρωμαϊκής εποχής στην αρχαία πόλη Οξύρρυγχο, περίπου 190 χιλιόμετρα νότια του Καΐρου, στη σημερινή περιοχή Αλ Μπαχνάσα.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ο πάπυρος τοποθετήθηκε στην κοιλιακή χώρα της μούμιας στο πλαίσιο της διαδικασίας ταρίχευσης. Πρόκειται για την πρώτη γνωστή περίπτωση εντοπισμού ελληνικού λογοτεχνικού κειμένου ενσωματωμένου στη συγκεκριμένη διαδικασία.
Αν και στο παρελθόν έχουν βρεθεί ελληνικά κείμενα σε υλικά που χρησιμοποιούνταν για τη μουμιοποίηση, αυτά περιείχαν κυρίως μαγικό ή τελετουργικό περιεχόμενο.
Η «Ιλιάδα», όπως και η «Οδύσσεια», αποτελείται από 24 ραψωδίες και αποδίδεται στον Όμηρο. Επικεντρώνεται στον Τρωικό Πόλεμο, με κεντρικό πρόσωπο τον Αχιλλέα, και καταγράφει συγκρούσεις, απώλειες και γεγονότα που σημάδεψαν την πολιορκία της Τροίας.
Δύο διαφορετικά ευρήματα, σε διαφορετικά περιβάλλοντα, επαναφέρουν στο προσκήνιο τη μακρά διαδρομή των ομηρικών επών μέσα στους αιώνες και προσθέτουν νέα τεκμήρια στη μελέτη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.
