Λατρεύω τον Κώστα Γραμματόπουλο και τα παλιά σχολικά βιβλία. Οι εικόνες του, με τη λιτή γραμμή και τις χαρακτηριστικές μορφές τους, σημάδεψαν γενιές και αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια της ιστορίας της ελληνικής εκπαίδευσης. Γι’ αυτό και κατέχουν ξεχωριστή θέση στο Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης.
Η αγάπη μας, όμως, γι’ αυτά τα βιβλία δεν σημαίνει ότι η οικογένεια όπως παρουσιαζόταν πριν από 70 ή 80 χρόνια πρέπει να αποτελεί το μοναδικό πρότυπο για τα σημερινά παιδιά.
Η οικογένεια των παλιών αναγνωστικών
Στα παλιά αναγνωστικά οι ρόλοι ήταν σαφείς: ο πατέρας εργαζόταν και ήταν ο «αρχηγός», ενώ η μητέρα φρόντιζε το σπίτι, μαγείρευε, ύφαινε και μεγάλωνε τα παιδιά. Αγόρια και κορίτσια προετοιμάζονταν για αντίστοιχους κοινωνικούς ρόλους.
Οι εικόνες των σχολικών βιβλίων, όμως, δεν είναι ουδέτερες. Μαζί με τα κείμενα μεταφέρουν αντιλήψεις για το φύλο, την εργασία, την εξουσία και την οικογένεια.
«Ιστορία χωρίς… γυναίκες»
Με το βιβλίο μου «Η εικόνα της γυναίκας – Διαχρονική έρευνα των αναγνωστικών βιβλίων του Δημοτικού Σχολείου» και, αργότερα, με τη μελέτη «Τα στερεότυπα του ρόλου των φύλων στα σχολικά εγχειρίδια του Δημοτικού Σχολείου», προσπάθησα να αναδείξω ακριβώς αυτή τη διάσταση. Στα βιβλία Ιστορίας του Δημοτικού, από 10.339 αναφορές σε πρόσωπα, μόλις 711 αφορούσαν γυναίκες. Στα Μαθηματικά οι γυναικείοι χαρακτήρες αποτελούσαν μόλις το 16,5%, ενώ οι γυναίκες εμφανίζονταν κυρίως μέσα στο σπίτι.
Δεν είναι τυχαίο ότι δημοσιεύματα της εποχής είχαν τίτλους όπως «Ιστορία χωρίς… γυναίκες», «Ασκήσεις… ανδροκρατίας» και «Η μαμά υφαίνει στον αργαλειό».
Η νέα διαμάχη για τις εικόνες
Σήμερα η συζήτηση επιστρέφει με αφορμή εικόνες στα νέα βιβλία του Δημοτικού, οι οποίες ερμηνεύτηκαν ως απεικονίσεις ομόφυλων ζευγαριών. Οι αντιδράσεις έφεραν εκδοτικούς οίκους και συγγραφικές ομάδες στο στόχαστρο. Ο συγκεκριμένος εκδοτικός οίκος διευκρίνισε ότι οι επίμαχες εικόνες δεν απεικονίζουν ομόφυλα ζευγάρια και ότι το περιεχόμενό τους παραποιήθηκε.
Το Υπουργείο Παιδείας παρέπεμψε ορθά ως προς τη θεσμική διαδικασία στο ΙΕΠ και στις επιστημονικές επιτροπές αξιολόγησης. Παραμένει, όμως, ένα ερώτημα: πώς μεταφράζονται στην πράξη οι διακηρύξεις των προγραμμάτων σπουδών για ισότητα, αποδοχή και συμπερίληψη;
Οι οικογένειες του σήμερα είναι ήδη στο σχολείο
Η ελληνική κοινωνία έχει αλλάξει. Υπάρχουν πυρηνικές, πολύτεκνες, μονογονεϊκές και ανασυγκροτημένες οικογένειες, παιδιά με θετούς γονείς, παιδιά που μεγαλώνουν με παππούδες και γιαγιάδες, αλλά και οικογένειες με γονείς του ίδιου φύλου.
Αυτές οι πραγματικότητες υπάρχουν ήδη μέσα στις σχολικές τάξεις. Η παρουσία τους σε ένα σχολικό βιβλίο δεν τις δημιουργεί. Τις αναγνωρίζει.
Και μετά τη θεσμική αναγνώριση του γάμου μεταξύ προσώπων του ίδιου φύλου, προκύπτει ένα ακόμη ερώτημα: μπορεί μια οικογενειακή πραγματικότητα που αναγνωρίζει η ίδια η Πολιτεία να θεωρείται απαγορευμένη όταν εμφανίζεται –ή θεωρείται ότι εμφανίζεται– σε ένα σχολικό βιβλίο;
Το βιβλίο δεν διδάσκει μόνο του
Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε ότι το σχολικό βιβλίο είναι εργαλείο. Ένα προβληματικό βιβλίο μπορεί να γίνει αφορμή για κριτική συζήτηση από έναν καλό εκπαιδευτικό, ενώ ακόμη και ένα εξαιρετικό βιβλίο μπορεί να μείνει αναξιοποίητο.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι τελικά τι παιδιά θέλουμε να διαμορφώσουμε: παιδιά που φοβούνται ό,τι διαφέρει από τη δική τους εμπειρία ή παιδιά που μαθαίνουν να συνυπάρχουν, να κατανοούν και να σέβονται τον άλλον;
Άλλο η ιστορία, άλλο η επιστροφή στο παρελθόν
Τα παλιά αλφαβητάρια αξίζει να τα αγαπάμε, να τα μελετάμε και να τα διαφυλάσσουμε ως τεκμήρια της εποχής τους. Δεν χρειάζεται όμως να αναπαράγουμε χωρίς κριτική τις κοινωνικές αντιλήψεις που αποτυπώνουν.
Άλλο η αγάπη για την ιστορία και την αισθητική τους και άλλο η απαίτηση να μείνει η κοινωνία ακίνητη στην εποχή που δημιουργήθηκαν.
Αν δεν μπορούμε να υπερασπιστούμε στην πράξη τον σεβασμό στη διαφορετικότητα και το δικαίωμα κάθε παιδιού να αναγνωρίζει τη ζωή του μέσα στο σχολείο, τότε η ισότητα, η αποδοχή και η συμπερίληψη κινδυνεύουν να παραμείνουν απλώς λέξεις στα προγράμματα σπουδών.
Ευαγγελία Κανταρτζή
Διευθύντρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης
