Τι θα μπορούσε να αλλάξει στη σχολική αίθουσα, εάν ο σχεδιασμός της δεν ξεκινούσε από τα θρανία και τους τέσσερις τοίχους, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουν, συνεργάζονται και κινούνται οι μαθητές;
Αυτό το ερώτημα βρίσκεται στον πυρήνα του ερευνητικού προγράμματος «Σύγχρονοι Τόποι Μάθησης» του Πολυτεχνείου Κρήτης, το οποίο μπαίνει πλέον στην τελική ευθεία, με ορίζοντα ολοκλήρωσης τον Δεκέμβριο του 2026.
Το πρόγραμμα επιχειρεί ουσιαστικά να επανεξετάσει από την αρχή τη σχέση ανάμεσα στην αρχιτεκτονική του σχολείου και την εκπαιδευτική διαδικασία, αναζητώντας ένα μοντέλο σχολικής τάξης πιο ευέλικτο, προσαρμόσιμο, συμπεριληπτικό και συμβατό με τις σημερινές παιδαγωγικές και τεχνολογικές ανάγκες.
Το έργο υλοποιείται από τη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πολυτεχνείου Κρήτης και το Εργαστήριο Μεταβαλλόμενων Ευφυών Περιβαλλόντων (TUC TIE Lab), σε συνεργασία με το υπουργείο Παιδείας, ενώ επιστημονικός υπεύθυνος είναι ο Πρύτανης του Πολυτεχνείου Κρήτης, Καθηγητής Κωνσταντίνος-Αλκέτας Ουγγρίνης.
Από την έρευνα στις δύο πιλοτικές αίθουσες
Το πρόγραμμα έχει ήδη περάσει σε ένα από τα πλέον ουσιαστικά στάδιά του: τη μεταφορά των ερευνητικών συμπερασμάτων σε πραγματικές σχολικές αίθουσες.
Στα Χανιά σχεδιάζονται και κατασκευάζονται δύο πιλοτικοί χώροι μάθησης: μία αίθουσα για το Δημοτικό και μία για το Γυμνάσιο-Λύκειο.
Στους χώρους αυτούς εξετάζονται στην πράξη διαφορετικές επιλογές που αφορούν:
- την ευελιξία και τη μεταβλητότητα του χώρου,
- τη δυνατότητα διαφορετικής οριοθέτησης επιμέρους περιοχών,
- τη χρήση υλικών και εφήμερων ή ευπροσάρμοστων κατασκευών,
- τη βιωσιμότητα,
- τους πάγκους και τις επιφάνειες εργασίας,
- τους αποθηκευτικούς χώρους,
- καθώς και τον μετασχηματιζόμενο εξοπλισμό που μπορεί να υποστηρίζει διαφορετικές εκπαιδευτικές δραστηριότητες.
Οι δύο πιλοτικές αίθουσες παρουσιάστηκαν αυτές τις ημέρες από το Πολυτεχνείο Κρήτης στο πλαίσιο της 90ής Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, δίνοντας μια πρώτη εικόνα του τρόπου με τον οποίο οι ερευνητές προσεγγίζουν τη σχολική τάξη του μέλλοντος.
Δεν πρόκειται, δηλαδή, απλώς για αντικατάσταση των θρανίων ή για προσθήκη νέων τεχνολογικών μέσων. Η φιλοσοφία είναι διαφορετική: ο ίδιος ο χώρος καλείται να μεταβάλλεται ανάλογα με τη δραστηριότητα που πραγματοποιείται μέσα σε αυτόν.
Η τάξη σχεδιάζεται με βάση τη δραστηριότητα και όχι το αντίστροφο
Κεντρική έννοια του προγράμματος είναι το λεγόμενο activity-based design, δηλαδή ο σχεδιασμός του χώρου με βάση τις δραστηριότητες που πρόκειται να φιλοξενήσει.
Σε αντίθεση με την παραδοσιακή σχολική αίθουσα, όπου μία σχετικά σταθερή διάταξη καλείται να εξυπηρετήσει σχεδόν κάθε μορφή διδασκαλίας, το νέο μοντέλο επιδιώκει να επιτρέπει στον χώρο να προσαρμόζεται.
Ομαδική εργασία, ατομική μελέτη, εργαστήρια, παρουσίαση, συζήτηση, ψηφιακές δραστηριότητες ή συνεργατική μάθηση δεν απαιτούν κατ' ανάγκην την ίδια χωρική οργάνωση.
Γι' αυτό και το πρόγραμμα εξετάζει διαφορετικές διατάξεις και διαδοχικά κτιριακά μοντέλα για Δημοτικά, Γυμνάσια και Λύκεια, με έμφαση στην παιδαγωγική εργονομία, την ευελιξία, την κυκλικότητα και τη συνεργατικότητα.
Δεν αλλάζει μόνο η αίθουσα – Επανεξετάζεται το ίδιο το σχολικό κτίριο
Η έρευνα, ωστόσο, δεν σταματά στο εσωτερικό μιας αίθουσας.
Ένας από τους βασικούς στόχους είναι η αναθεώρηση των υφιστάμενων κτιριολογικών προγραμμάτων που χρησιμοποιούνται για τον σχεδιασμό σχολικών μονάδων.
Η ερευνητική ομάδα επιχειρεί να διαμορφώσει ένα νέο, παραμετροποιημένο μοντέλο, το οποίο θα μπορεί να προσαρμόζεται στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε σχολείου και περιοχής, λαμβάνοντας υπόψη περιβαλλοντικά, δημογραφικά και τοπικά χαρακτηριστικά.
Με άλλα λόγια, το ζητούμενο είναι να απομακρυνθεί ο σχεδιασμός από τη λογική ενός ενιαίου και άκαμπτου προτύπου και να αποκτήσει τη δυνατότητα προσαρμογής στις πραγματικές συνθήκες κάθε σχολικής κοινότητας.
Στο πλαίσιο αυτό εξετάζονται τόσο τρόποι σταδιακής αναβάθμισης των υφιστάμενων αιθουσών όσο και νέα πρότυπα για σχολικά κτίρια που θα κατασκευαστούν στο μέλλον.
«Ακούμε τον εκπαιδευτικό, ακούμε τον μαθητή»
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η νέα σχολική τάξη δεν σχεδιάζεται αποκλειστικά στα αρχιτεκτονικά γραφεία.
Το πρόγραμμα βασίζεται στη λογική του συμμετοχικού σχεδιασμού, με μαθητές και εκπαιδευτικούς να καλούνται να μεταφέρουν τις εμπειρίες, τις δυσκολίες και τις ανάγκες που προκύπτουν από την καθημερινή χρήση του σχολικού χώρου.
Μιλώντας πρόσφατα στο alfavita.gr, ο Πρύτανης του Πολυτεχνείου Κρήτης και επιστημονικός υπεύθυνος του έργου, Κωνσταντίνος-Αλκέτας Ουγγρίνης, είχε συνοψίσει τη φιλοσοφία της έρευνας σε μία φράση:
«Το βασικό στοιχείο αυτής της έρευνας είναι ότι ακούμε τον εκπαιδευτικό, ακούμε τον μαθητή».
Όπως είχε εξηγήσει, στόχος δεν είναι να κατασκευαστεί ένα νέο μοντέλο το οποίο θα επιβληθεί έτοιμο στην εκπαιδευτική κοινότητα.
«Πρέπει να είναι κάτι που οι άνθρωποι νιώθουν ότι ανήκουν, να νιώθουν ότι είναι δικό τους, ότι μπορούν να το χρησιμοποιήσουν», είχε επισημάνει.
Η λογική αυτή βρίσκεται στον πυρήνα των συμμετοχικών εργαστηρίων που πραγματοποιούνται με την εκπαιδευτική κοινότητα, σε συνεργασία και με τις Περιφερειακές και τοπικές Διευθύνσεις Εκπαίδευσης.
Ο σχολικός χώρος ως παιδαγωγικό εργαλείο
Στην πραγματικότητα, το πρόγραμμα θέτει ένα ευρύτερο ζήτημα: κατά πόσο ο ίδιος ο σχολικός χώρος μπορεί να ενισχύσει ή, αντίθετα, να περιορίσει τη μαθησιακή διαδικασία.
Η παραδοσιακή αίθουσα σχεδιάστηκε σε μεγάλο βαθμό γύρω από ένα μοντέλο στο οποίο ο εκπαιδευτικός βρίσκεται σε μία σταθερή θέση και οι μαθητές σε σειρές απέναντί του.
Οι σύγχρονες εκπαιδευτικές πρακτικές, όμως, περιλαμβάνουν πολύ συχνότερα συνεργασία σε ομάδες, εργαστήρια, χρήση τεχνολογίας, πειραματισμό, παρουσιάσεις και εναλλαγή δραστηριοτήτων.
Η προσέγγιση των «Σύγχρονων Τόπων Μάθησης» επιχειρεί έτσι να μετατρέψει τη σχολική αίθουσα από ένα στατικό «κουτί» σε έναν πολυτροπικό χώρο εκπαιδευτικής δραστηριότητας.
Παράλληλα, το πρόγραμμα επιχειρεί να αναδείξει ένα νέο πεδίο μελέτης, αυτό της παιδαγωγικής εργονομίας, εξετάζοντας συστηματικά τον τρόπο με τον οποίο η διαμόρφωση, ο εξοπλισμός και η λειτουργία του χώρου επηρεάζουν την εκπαιδευτική εμπειρία.
Η τεχνολογία δεν αρκεί από μόνη της
Η τεχνολογία αποτελεί βασική παράμετρο του σχεδιασμού, χωρίς όμως να αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός.
Όπως έχει επισημάνει ο κ. Ουγγρίνης, το ζητούμενο είναι ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον που θα ενισχύει όχι μόνο την αξιοποίηση των νέων τεχνολογικών εργαλείων αλλά και την κριτική σκέψη, τη δημιουργικότητα και την προσαρμοστικότητα των μαθητών.
Η πρόκληση, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι ότι το σχολείο καλείται να προετοιμάσει τους σημερινούς μαθητές για έναν κόσμο του οποίου τις συνθήκες δεν είναι ακόμη δυνατόν να προβλέψουμε.
Για τον λόγο αυτό, η νέα σχολική αίθουσα επιχειρείται να σχεδιαστεί όχι γύρω από μία συγκεκριμένη τεχνολογία, αλλά με τρόπο που να μπορεί να εξελίσσεται καθώς μεταβάλλονται οι ανάγκες της εκπαίδευσης.
Τι θα παραδοθεί τον Δεκέμβριο
Η αρχική φάση του προγράμματος περιλάμβανε καταγραφή της υφιστάμενης κατάστασης των σχολικών υποδομών, έρευνα καλών πρακτικών στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, καθώς και συμμετοχική έρευνα με σχολικές κοινότητες.
Στη συνέχεια τα δεδομένα αξιολογούνται προκειμένου να διαμορφωθεί η στρατηγική για τη νέα σχολική αίθουσα και να δοκιμαστούν οι προτεινόμενες λύσεις μέσα από λειτουργικά πρωτότυπα ακόμη και σε κλίμακα 1:1.
Στο πρόγραμμα προβλέπεται επίσης η εκπαίδευση εκπαιδευτικών στη χρήση των νέων υποδομών, ώστε η ανατροφοδότησή τους να ενσωματωθεί στο τελικό μοντέλο.
Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο της Πράξης «Έρευνα για τη μετάβαση σε μια Νέα Σχολική Τάξη για τις ανάγκες των δομών του ΥΠΑΙΘΑ» και χρηματοδοτείται από εθνικούς πόρους μέσω του Τομεακού Προγράμματος Ανάπτυξης του υπουργείου Παιδείας, στο πλαίσιο του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης.
Η ολοκλήρωσή του προβλέπεται για τον Δεκέμβριο του 2026, οπότε και τα αποτελέσματα αναμένεται να παραδοθούν στην Κτιριακές Υποδομές Α.Ε. (ΚΤΥΠ).
Το κρίσιμο ερώτημα από εκεί και πέρα θα είναι εάν –και με ποιον τρόπο– τα συμπεράσματα της έρευνας, οι πιλοτικές αίθουσες και τα νέα κτιριολογικά μοντέλα θα περάσουν από το ερευνητικό στάδιο στην πράξη, επηρεάζοντας την αναβάθμιση των υφιστάμενων σχολείων και τον σχεδιασμό των σχολικών κτιρίων των επόμενων ετών.
