Η 10η Σεπτεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Πρόληψης της Αυτοκτονίας, αποτελεί μια σημαντική υπενθύμιση για την ανάγκη έγκαιρης αναγνώρισης της ψυχικής δυσφορίας και της αναζήτησης βοήθειας.
Το φετινό μήνυμα της περιόδου 2024-2026, «Αλλάζοντας την αφήγηση για την αυτοκτονία», επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση από τη σιωπή, τον φόβο και το στίγμα στην ανοιχτή επικοινωνία, την κατανόηση και την ουσιαστική υποστήριξη.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, περισσότεροι από 720.000 άνθρωποι χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από αυτοκτονία, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Πίσω από κάθε απώλεια, όμως, υπάρχουν άνθρωποι, οικογένειες και ολόκληρες κοινότητες που επηρεάζονται.
Η εικόνα στην Ελλάδα
Τα στοιχεία του Παρατηρητηρίου Αυτοκτονιών της ΚΛΙΜΑΚΑ καταγράφουν 2.946 θανάτους από αυτοκτονία στην Ελλάδα κατά την περίοδο 2020-2025, εκ των οποίων οι 579 σημειώθηκαν το 2025.
Ο επιστημονικός διευθυντής της ΚΛΙΜΑΚΑ, ψυχίατρος Κυριάκος Κατσαδώρος, έχει επισημάνει ότι τα συγκριτικά χαμηλότερα ποσοστά που καταγράφονται στη χώρα μας σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες δεν αποτελούν λόγο εφησυχασμού.
Η πρόληψη, όπως υπογραμμίζεται, δεν μπορεί να περιορίζεται στη στιγμή που μια κρίση έχει ήδη φτάσει στο αποκορύφωμά της. Χρειάζεται να ξεκινά νωρίτερα και να αποτελεί μέρος της καθημερινής φροντίδας, από την Πρωτοβάθμια Υγεία και το σχολείο έως την οικογένεια, την κοινότητα και τον χώρο εργασίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η υποστήριξη μετά από μια απόπειρα, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος μιας νέας κρίσης.
Η ψυχική ευαλωτότητα δεν είναι πάντα ορατή
Υπάρχουν άνθρωποι που μπορεί να αντιμετωπίζουν επί χρόνια ψυχικές, βιολογικές, οικογενειακές ή αναπτυξιακές δυσκολίες χωρίς το περιβάλλον τους να αντιλαμβάνεται το μέγεθος της επιβάρυνσης.
Μια σοβαρή απώλεια, μια σύγκρουση, μια περίοδος έντονου στρες ή μια άλλη δυσκολία μπορεί να διαταράξει την ισορροπία και να οδηγήσει ένα άτομο σε κατάσταση κρίσης.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η έγκαιρη αναγνώριση των αλλαγών έχει καθοριστική σημασία.
Μια κρίση δεν εμφανίζεται απαραίτητα από τη μία στιγμή στην άλλη. Σε αρκετές περιπτώσεις αποτελεί την κορύφωση μιας δυσκολίας που έχει ξεκινήσει αρκετά νωρίτερα και για την οποία μπορεί να υπάρξει παρέμβαση και υποστήριξη.
Ποια σημάδια πρέπει να μας κινητοποιήσουν
Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο σημάδι που από μόνο του να σημαίνει ότι ένας άνθρωπος κινδυνεύει. Υπάρχουν, ωστόσο, αλλαγές στη συμπεριφορά και την καθημερινότητά του που αξίζει να προσέξουμε.
Μεταξύ αυτών είναι:
- η ξαφνική ή έντονη κοινωνική απομόνωση,
- η απώλεια ενδιαφέροντος για πράγματα που μέχρι πρότινος τον ευχαριστούσαν,
- σημαντικές αλλαγές στις συνήθειες ύπνου,
- έντονη ευερεθιστότητα ή αλλαγές στη διάθεση,
- δυσκολία στην καθημερινή λειτουργικότητα,
- παραμέληση της προσωπικής φροντίδας,
- αυξημένη χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών,
- συχνές αναφορές σε απελπισία, αδιέξοδο ή στην αίσθηση ότι αποτελεί βάρος για τους άλλους.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν συνυπάρχουν παράγοντες όπως προηγούμενη απόπειρα, αυτοκτονικός ιδεασμός, σοβαρή ψυχική διαταραχή, εξάρτηση ή οικογενειακό ιστορικό αυτοκτονικότητας.
Τα παραπάνω δεν αποτελούν διάγνωση. Μπορούν, όμως, να αποτελέσουν ένα σημαντικό καμπανάκι για να πλησιάσουμε έναν άνθρωπο και να τον ενθαρρύνουμε να αναζητήσει βοήθεια.
Πώς ανοίγουμε τη συζήτηση
Πολλοί άνθρωποι διστάζουν να ρωτήσουν ευθέως κάποιον αν σκέφτεται να κάνει κακό στον εαυτό του. Ωστόσο, μια ειλικρινής και ήρεμη συζήτηση μπορεί να αποτελέσει σημαντικό βήμα.
Δεν χρειάζονται περίπλοκες κουβέντες. Μπορούμε να ξεκινήσουμε με μια απλή παρατήρηση:
«Βλέπω ότι περνάς δύσκολα. Θέλεις να μου μιλήσεις;»
Ή:
«Ανησυχώ για σένα. Πώς είσαι πραγματικά;»
Εάν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις, μπορεί να γίνει και μια άμεση ερώτηση σχετικά με το εάν το άτομο έχει σκέψεις να βλάψει τον εαυτό του.
Η ευθεία ερώτηση δεν δημιουργεί από μόνη της αυτοκτονικές σκέψεις. Αντίθετα, μπορεί να δώσει στον άνθρωπο την ευκαιρία να μιλήσει ανοιχτά για κάτι που μέχρι εκείνη τη στιγμή κρατούσε μέσα του.
Το σημαντικό είναι να ακούμε χωρίς κριτική, χωρίς να προσπαθούμε να υποβαθμίσουμε αυτό που βιώνει ο άλλος.
Φράσεις όπως «σκέψου θετικά», «όλα θα περάσουν» ή «υπάρχουν άνθρωποι που περνούν χειρότερα» μπορεί να μην βοηθούν. Αυτό που χρειάζεται πρώτα είναι να αναγνωριστεί η δυσκολία και να δημιουργηθεί ένας ασφαλής δρόμος προς την κατάλληλη βοήθεια.
Σε περίπτωση που κάποιος δηλώσει ότι βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο ή υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι μπορεί να κάνει κακό στον εαυτό του, η κατάσταση χρειάζεται άμεση επαγγελματική αντιμετώπιση.
Σε μια τέτοια περίπτωση:
- δεν αφήνουμε το άτομο μόνο,
- παραμένουμε ψύχραιμοι και ακούμε χωρίς επίκριση,
- ζητάμε άμεσα βοήθεια από τις αρμόδιες υπηρεσίες,
- καλούμε το 112 σε περίπτωση επείγοντος,
- επικοινωνούμε με εξειδικευμένη γραμμή υποστήριξης,
- αναζητούμε άμεση αξιολόγηση από επαγγελματίες ψυχικής υγείας.
Ο ρόλος του οικογενειακού ή φιλικού περιβάλλοντος είναι σημαντικός, αλλά δεν αντικαθιστά την επαγγελματική φροντίδα.
Η πρόληψη ξεκινά πριν από την κρίση
Η πρόληψη της αυτοκτονίας δεν είναι υπόθεση μόνο των ειδικών ψυχικής υγείας. Η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση μπορούν να ενισχυθούν στο σχολείο, στην οικογένεια, στους χώρους εργασίας, στις δομές υγείας και στην ευρύτερη κοινωνία.
Το ζητούμενο είναι να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον όπου ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται θα μπορεί να μιλήσει χωρίς να φοβάται ότι θα κριθεί ή θα στιγματιστεί.
Η αλλαγή μπορεί να ξεκινήσει από μια απλή ερώτηση, ένα τηλεφώνημα ή την απόφαση να μην προσπεράσουμε μια αλλαγή στη συμπεριφορά κάποιου που γνωρίζουμε.
Πού μπορεί να αναζητήσει κάποιος βοήθεια
Η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 παρέχει υποστήριξη από επαγγελματίες ψυχικής υγείας και μπορεί να αποτελέσει σημείο άμεσης επικοινωνίας για ανθρώπους που αντιμετωπίζουν κρίση ή σκέψεις αυτοκτονίας.
Υπάρχει επίσης δυνατότητα επικοινωνίας μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στη διεύθυνση [email protected], για όσους δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν τηλεφωνικά. Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου, ωστόσο, απαιτείται άμεση επικοινωνία με τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης.
Η Παγκόσμια Ημέρα Πρόληψης της Αυτοκτονίας δεν αφορά μόνο τους αριθμούς και τα στατιστικά στοιχεία. Αφορά κυρίως την υπενθύμιση ότι πίσω από μια σιωπή μπορεί να υπάρχει ένας άνθρωπος που χρειάζεται να τον ακούσουν.
Και πολλές φορές, η πρόληψη αρχίζει ακριβώς εκεί: στο να ρωτήσουμε, να ακούσουμε και να μην αφήσουμε κάποιον να αντιμετωπίσει μόνος του μια δύσκολη στιγμή.
