Ο καθηγητής του Τμήματος Εκπαιδευτικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και εθνικός συντονιστής του προγράμματος PISA 2025 στην Ελλάδα, Κωνσταντίνος Δημόπουλος, μίλησε στο Vidcast του alfavita.gr και στον δημοσιογράφο Γιώργο Γκίκα, αναλύοντας τα αποτελέσματα της νέας έρευνας και όσα αυτά σημαίνουν για το ελληνικό σχολείο.
Στη συζήτηση παρουσιάζει, μεταξύ άλλων, τα στοιχεία που δείχνουν βελτίωση στις ψηφιακές υποδομές των σχολείων, τη μείωση των ανισοτήτων μεταξύ αστικών και αγροτικών περιοχών, την αυξημένη αισιοδοξία των μαθητών, αλλά και τις δομικές αδυναμίες που εξακολουθούν να επιβαρύνουν το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Παράλληλα, ανοίγει τον φάκελο της PISA 2029, με νέες θεματικές όπως ο χρηματοοικονομικός εγγραμματισμός, ο εγγραμματισμός στα μέσα και η τεχνητή νοημοσύνη.
PISA 2025: Η μεγάλη διεθνής πτώση και η εικόνα της Ελλάδας
Ο Κωνσταντίνος Δημόπουλος εξηγεί αρχικά στον Γιώργο Γκίκα ότι η PISA αποτελεί τη μεγαλύτερη διεθνή εκπαιδευτική έρευνα, η οποία καταγράφει όχι μόνο τις επιδόσεις των μαθητών, αλλά και μια σειρά από στοιχεία για τη σχέση τους με το σχολείο, τη μάθηση και το μέλλον.
«Η έρευνα PISA είναι μια έρευνα διεθνής, η μεγαλύτερη διεθνής εκπαιδευτική έρευνα. Διεξάγεται σε περιοδική βάση από το 2000 κάθε τριετία.» Όπως εξηγεί, η έρευνα δεν περιορίζεται σε έναν απλό πίνακα επιδόσεων, αλλά επιχειρεί να αποτυπώσει μια πολύ ευρύτερη εικόνα. «Είναι λοιπόν μια έρευνα η οποία επηρεάζει τα εκπαιδευτικά συστήματα όλων των χωρών παρέχοντας δεδομένα σε πάρα πολλά επίπεδα στις επιδόσεις αλλά όχι μόνο για τις επιδόσεις. Για το τι μπορούν να κάνουν οι 15χρονοι μαθητές σε επίπεδο δεξιοτήτων, ικανοτήτων, πώς βλέπουν το σχολείο τους, τι σχέση έχουν με τη μάθηση, αλλά και άλλα πολλά στοιχεία», σημειώνει ο κ. Δημόπουλος.
Δημιουργείται μια γενιά η οποία θα έχει μεγάλα μορφωτικά προβλήματα
Η φετινή διεθνής εικόνα, ωστόσο, είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. «Τώρα τα συγκεκριμένα αποτελέσματα της έρευνας 2025 είναι πολύ αποκαλυπτικά για την πορεία των διεθνών εκπαιδευτικών συστημάτων.» Όπως σημειώνει, πολλές χώρες κατέγραψαν σημαντικές απώλειες στις επιδόσεις των μαθητών,«δυστυχώς πρόκειται για τις χαμηλότερες επιδόσεις των μαθητών από την έναρξη της έρευνας το 2000 σε πάρα πολλές χώρες.
Δηλαδή η συντριπτική πλειοψηφία των χωρών που συμμετείχαν σημείωσαν σημαντικές πτώσεις των επιδόσεων των μαθητών.»
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η εικόνα στην κατανόηση κειμένου. «Ειδικά όμως αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι το επίπεδο της κατανόησης κειμένου που μας προβληματίζει πάρα πολύ.» Ο ίδιος εξηγεί ότι η συγκεκριμένη επίδοση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα για το σύνολο της εκπαιδευτικής πορείας ενός μαθητή. «Αυτό, όπως καταλαβαίνετε, είναι το αντικείμενο που είχε τη μεγαλύτερη διεθνή πτώση, 16 μονάδες, που αντιστοιχούν περίπου σε ένα σχολικό έτος, σε γνωστικό κέρδος περίπου ενός έτους.» Και προειδοποιεί για τις μακροπρόθεσμες συνέπειες, «αν οι μαθητές μας διεθνώς, όπως αποκαλύπτεται από την έρευνα, δεν είναι σε θέση να κατανοήσουν επαρκώς ένα κείμενο, δεν έχουν τις απαραίτητες δεξιότητες, αυτό, καταλαβαίνετε, ότι δημιουργείται μία μελλοντική γενιά η οποία θα έχει μεγάλα μορφωτικά προβλήματα και μεγάλα μορφωτικά ελλείμματα.»
Η Ελλάδα άντεξε καλύτερα
Μέσα σε αυτό το δύσκολο διεθνές περιβάλλον, η Ελλάδα εμφανίζει, σύμφωνα με τον καθηγητή, ορισμένα πρώτα στοιχεία συγκρατημένης αισιοδοξίας. «Τώρα, ειδικά τα αποτελέσματα για την Ελλάδα, αυτή τη φορά είναι κάπως λίγο πιο αισιόδοξα από τις προηγούμενες φορές, υπό την εξής έννοια ότι στην Ελλάδα συγκρατήσαμε την πτώση που είχαμε άλλα χρόνια, άλλες φορές.»
Η χώρα κατέγραψε και αυτή πτώση, αλλά σε μικρότερο βαθμό σε σχέση με τη διεθνή τάση. «Είχαμε πάλι πτώση, αλλά ήταν πολύ μικρή, πολύ μικρότερη από ό,τι η διεθνής.» Στα μαθηματικά, μάλιστα, υπήρξε και σύγκλιση με τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, ενώ αντίστοιχη σύγκλιση καταγράφηκε και στην κατανόηση κειμένου σε σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
«Είχαμε μικρότερη πτώση στα μαθηματικά όπου μάλιστα πετύχαμε και κάποια σύγκλιση με το μέσο όρο του ΟΟΣΑ» και προσθέτει «για πρώτη φορά, αν το συγκρίνουμε τα αποτελέσματά μας και με την Ευρωπαϊκή Ένωση, είχαμε σύγκλιση σε δύο αντικείμενα, στην κατανόηση κειμένου και στα μαθηματικά.» Για τον Κωνσταντίνο Δημόπουλο, η εικόνα δεν επιτρέπει εφησυχασμό, αφήνει όμως περιθώριο αισιοδοξίας. «Επομένως, μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει μια γενική εικόνα που δημιουργεί σίγουρα προβληματισμό για τη διεθνή εκπαιδευτική πραγματικότητα.
Σε μας υπάρχουν κάποια πρώτα ψήγματα που μπορούμε να πούμε ότι, χωρίς να έχουμε αλλάξει τη δομική εικόνα της χώρας, εντούτοις μας επιτρέπουν να αισιοδοξούμε για τα επόμενα βήματά μας.»
Τι άλλαξε στην Ελλάδα και συγκρατήθηκε η πτώση
Ο Γιώργος Γκίκας έθεσε στον καθηγητή το ερώτημα που προκύπτει εύλογα από τα αποτελέσματα: Τι έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα και φαίνεται να συγκρατεί την πτώση; Ο Κωνσταντίνος Δημόπουλος συνδέει την εικόνα αυτή με μια σειρά από συγκεκριμένες παρεμβάσεις που υλοποιήθηκαν τα τελευταία δύο χρόνια.
«Κοιτάξτε, αυτά τα πρώτα θετικά αποτελέσματα που σας είπα, χωρίς, ξαναλέω, να παρερμηνεύουμε ότι η μεγάλη εικόνα εξακολουθεί να μας προβληματίζει, είναι το αποτέλεσμα μιας συστηματικής δουλειάς που αναλάβαμε εδώ και δύο περίπου χρόνια με πολύ συγκεκριμένο τρόπο, με πολύ συγκεκριμένα πράγματα.»
Μία από τις παρεμβάσεις αφορούσε τα σχολεία που συμμετείχαν στην έρευνα, τα οποία ενισχύθηκαν με τεχνολογικό εξοπλισμό. «Τα σχολεία του δείγματος που ήτανε 230 περίπου σχολεία, με την ευκαιρία να πω ότι είχαμε και το μεγαλύτερο δείγμα διαχρονικά που συμμετείχε στην έρευνα, περίπου 7.000 μαθητές.» Στη συνέχεια εξηγεί «με αυτά λοιπόν τα σχολεία, τους δώσαμε εξοπλισμό. Τα ενισχύσαμε σε εξοπλισμό με 3.500 laptops, 2.500 ακουστικά για να ανταπεξέλθουν στις ανάγκες της έρευνας με καλύτερους όρους.»
Αναφέρει ότι «θεσμοθετήθηκε και επίδομα, ειδική αμοιβή για τους εκπαιδευτικούς οι οποίοι συντόνισαν την έρευνα στα σχολεία τους για πρώτη φορά». Παράλληλα, δημιουργήθηκε εκπαιδευτική πύλη με υλικό για την PISA, ενώ αναπτύχθηκε και η τράπεζα θεμάτων Skills for Life.
«Φτιάξαμε κυρίως σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και τον συνάδελφο, με επιστημονικό επόπτη τον συνάδελφο καθηγητή κύριο Εμβαλωτή, ένα μεγάλο portal, όπου εκεί συγκεντρώσαμε όλο το υλικό που είναι απαραίτητο για το PISA.»
Όπως εξηγεί, η τράπεζα θεμάτων έχει ήδη σημαντικό όγκο εκπαιδευτικού υλικού. «Φτιάξαμε την τράπεζα θεμάτων Skills for Life για να εξοικειωθούν οι μαθητές μας και τα σχολεία με τη λογική των θεμάτων τύπου PISA, με πάνω από 400 θέματα και πάνω από 1.300 ερωτήματα σε όλα τα γνωστικά αντικείμενα, μαθηματικά, φυσικές επιστήμες, κατανόηση κειμένου.»
Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι πρόκειται για ένα σύνολο δράσεων που, όπως εκτιμά, δημιουργούν για πρώτη φορά μια περισσότερο συνεκτική στρατηγική.
«Υλοποιήσαμε μια σειρά από δράσεις στις οποίες μας υποστήριξε και η προηγούμενη ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας, ο κύριος Πιερρακάκης, και η παρούσα, η κυρία Ζαχαράκη, ώστε για πρώτη φορά να μπορούμε να μιλάμε για μία συνεκτική στρατηγική που προσβλέπουμε ότι θα έχει και συνέχεια στο προσεχές διάστημα.»
Πέρα από τις επιδόσεις, τι λένε οι ίδιοι οι μαθητές;
Η PISA, όπως εξηγεί ο καθηγητής, δεν μετρά μόνο το τι γνωρίζουν οι μαθητές. Καταγράφει παράλληλα τις αντιλήψεις, τις προσδοκίες και τη σχέση τους με το σχολείο. «Ευχαριστώ για αυτή την ερώτηση γιατί μου δίνετε την ευκαιρία να πω κάτι που στο δημόσιο πεδίο είναι λιγότερο γνωστό, γιατί όλοι επικεντρώνονται στις επιδόσεις.»
Όπως σημειώνει, «αν και το PISA μας δίνει, όπως σας είπα, δεδομένα για πάρα πολλές διαστάσεις της λειτουργίας του εκπαιδευτικού συστήματος, εξίσου σημαντικές, αν όχι σε μερικές περιπτώσεις και πιο σημαντικές από αυτές καθαυτές τις επιδόσεις.» Τα ερωτηματολόγια προς τους μαθητές καταγράφουν τη στάση τους απέναντι στη μάθηση, το σχολείο και τους εκπαιδευτικούς, αλλά και τις προσδοκίες τους για το μέλλον.
«Οι μαθητές καταγράφουν τη στάση τους, τις αντιλήψεις τους, τις πεποιθήσεις τους σε σχέση με τη μάθηση, το ίδιο τους το σχολείο, τους εκπαιδευτικούς, πώς βλέπουν τους εκπαιδευτικούς τους.» Παράλληλα, καταγράφεται η σχέση των μαθητών με τα ψηφιακά μέσα, ένα ζήτημα που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία. «Περιγράφουν το πώς, την ενασχόλησή τους με τα ψηφιακά μέσα, πράγμα που είναι πολύ ιδιαίτερα επίκαιρο σήμερα, ειδικά που αυτά τα μέσα έχουν μπει πολύ δυνατά στη ζωή των νέων παιδιών, αλλά και γενικά της κοινωνίας.»
Στοιχεία συλλέγονται και από τους διευθυντές των σχολείων, σχετικά με τις ελλείψεις, το προσωπικό, τον εξοπλισμό και τις σχέσεις στο σχολικό περιβάλλον.
«Όσον αφορά εδώ τα σχολεία, συγκεντρώνονται δεδομένα από τους διευθυντές των σχολείων, όπου εκεί συλλέγονται δεδομένα για τις ελλείψεις, πιθανές ελλείψεις που υπάρχουν στα σχολεία σε εξοπλισμό, σε προσωπικό, για τον τρόπο με τον οποίο συνεργάζεται ο σύλλογος διδασκόντων, για τη σχέση του σχολείου με τους γονείς και πάει λέγοντας.»
Τα θετικά στοιχεία της ελληνικής εκπαίδευσης
Ποια είναι όμως τα δυνατά σημεία που αναδεικνύονται μέσα από τα δεδομένα της PISA 2025; Ο Κωνσταντίνος Δημόπουλος ξεκινά από την ψηφιακή σύγκλιση των σχολείων.
«Στην Ελλάδα έχουμε μια σημαντική ψηφιακή σύγκλιση σύμφωνα με τις δηλώσεις των διευθυντών των σχολείων. Δηλαδή τα σχολεία έχουν βελτιώσει πολύ τις ψηφιακές τους υποδομές τα τελευταία χρόνια.» Θετική, σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία, είναι και η εικόνα που καταγράφεται μετά την απαγόρευση των κινητών τηλεφώνων στα σχολεία.
«Επιπλέον φαίνεται ότι το μέτρο της απαγόρευσης των κινητών τηλεφώνων στα σχολεία επίσης έχει λειτουργήσει, καθώς πολύ λιγότεροι μαθητές δηλώνουν ότι τα χρησιμοποιούν εντός του σχολείου.»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η επίδοση των κοριτσιών. Όπως λέει ο καθηγητής, «άλλο καλό νέο είναι ότι τα κορίτσια στην Ελλάδα βελτιώνουν διαρκώς τη θέση τους σε σχέση με τα αγόρια και μάλιστα σε τουλάχιστον δύο αντικείμενα τα έχουν ξεπεράσει.»
Χαμηλότερης ποιότητας το κλίμα πειθαρχίας που επικρατεί στις τάξεις
Παράλληλα, οι Έλληνες μαθητές εμφανίζονται περισσότερο αισιόδοξοι για το μέλλον τους. «Επίσης οι μαθητές, οι Έλληνες μαθητές, εκφράζουν αυξημένα ποσοστά αισιοδοξίας για το μέλλον τους, τόσο σε επαγγελματικό όσο και ευρύτερα στο επίπεδο της προόδου τους, της κοινωνικής.»
Σύμφωνα με τον καθηγητή, καταγράφεται επίσης μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στις προσωπικές ικανότητες και στη δυνατότητα βελτίωσης μέσω της προσπάθειας. «Επίσης εκφράζουν μεγαλύτερη πίστη στις ικανότητές τους και στη δυνατότητά τους να αναπτυχθούν με επιμονή και δυναμική και συστηματική εργασία. Αυτό που ονομάζουμε growth mindset, η νοοτροπία ανάπτυξης.»
Θετικό στοιχείο αποτελεί, τέλος, και η εικόνα των ανισοτήτων μεταξύ διαφορετικών περιοχών ενώ παράλληλα, όπως αναφέρει, ενισχύεται και η κουλτούρα αξιολόγησης και λογοδοσίας.
Οι μεγάλες αδυναμίες παραμένουν
Τα θετικά στοιχεία, ωστόσο, δεν αναιρούν τις σοβαρές αδυναμίες του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος. «Από την άλλη ωστόσο μεριά πρέπει να πούμε ότι υπάρχουν και αρνητικά νέα που σχετίζονται κυρίως με δομικές αδυναμίες του συστήματός μας. Δηλαδή αδυναμίες που τις βλέπαμε και σε προηγούμενα χρόνια. Παραδείγματος χάρη οι επιδόσεις μας είναι ακόμα κάτω από το μέσο όρο του ΟΟΣΑ», τονίζει ο κ. Δημόπουλος.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το ποσοστό των μαθητών που βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο λειτουργικού εγγραμματισμού. «Και μάλιστα σε αρκετό βαθμό, παρά τη σύγκλιση που σας είπα στην αρχή, ένα σημαντικό ποσοστό μαθητών, περίπου 40%, βρίσκονται κάτω από το βασικό επίπεδο λειτουργικού εγγραμματισμού...πράγμα που σημαίνει ότι μια μεγάλη μερίδα μαθητών μας αδυνατεί να κατανοήσει απλά κείμενα, να ερμηνεύσει απλά φυσικά φαινόμενα ή ακόμα και να προβεί σε απλούς μαθηματικούς υπολογισμούς, πράγμα ιδιαίτερα ανησυχητικό.»
Παράλληλα, εντοπίζονται ζητήματα που αφορούν τη σχέση μαθητών και εκπαιδευτικών, αλλά και τη συμμετοχή τους στη μαθησιακή διαδικασία. «Επίσης ένα άλλο αρνητικό είναι ότι οι μαθητές μας εκφράζουν έλλειψη υποστήριξης από τους εκπαιδευτικούς και εκφράζουν επίσης μειωμένη έκθεση σε τεχνικές ενεργοποίησής τους κατά τη διδασκαλία.»
Τέλος, προβληματισμό προκαλεί και το κλίμα πειθαρχίας μέσα στις τάξεις, καθώς «ενώ επίσης φαίνεται ότι το κλίμα πειθαρχίας που επικρατεί στις τάξεις είναι χαμηλότερης ποιότητας σε σχέση με αυτό που υπάρχει στον χώρο του ΟΟΣΑ.»
PISA 2029: Χρηματοοικονομικός εγγραμματισμός, media και AI
Η συζήτηση με τον Γιώργο Γκίκα έκλεισε με το βλέμμα στραμμένο στην επόμενη μεγάλη διεθνή εκπαιδευτική έρευνα, την PISA 2029. Η Ελλάδα, σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Δημόπουλο, έχει ήδη ξεκινήσει την προετοιμασία της. «Είναι κάτι που μας προβληματίζει διαρκώς. Σε συνέχεια αυτής της στρατηγικής που σας είπα ότι ήδη έχει αναπτυχθεί τα δύο-τρία χρόνια, ήδη σχεδιάζουμε τα επόμενά μας βήματα, προετοιμαζόμενοι ως χώρα για την επόμενη έρευνα του 2029.»
Μία από τις σημαντικές αλλαγές θα είναι η συμμετοχή της Ελλάδας για πρώτη φορά στην αξιολόγηση του χρηματοοικονομικού εγγραμματισμού. «Θα συμμετάσχουμε για πρώτη φορά το 2029 στον οικονομικό εγγραμματισμό, στο Financial Literacy, που είναι μια περιοχή που την αξιολογεί το PISA και μέχρι τώρα δεν είχαμε συμμετάσχει ως χώρα.»
Παράλληλα, εμπλουτίζεται η τράπεζα θεμάτων Skills for Life. Όπως λέει, «έχουμε ήδη εμπλουτίσει την τράπεζα Skills for Life. Ξέρουν οι εκπαιδευτικοί μας ήδη, άλλωστε η επισκεψιμότητα είναι 50.000 επισκέπτες.» Πλέον, το υλικό επεκτείνεται και σε νέες περιοχές, «έχουμε εμπλουτίσει λοιπόν αυτή την τράπεζα πέρα από τα θέματα που υπήρχαν στα μαθηματικά, τις φυσικές επιστήμες και την κατανόηση κειμένου και με θέματα που αφορούν τον χρηματοοικονομικό εγγραμματισμό και αυτό που λέμε media και AI literacy, δηλαδή εγγραμματισμό στα μέσα και στο AI, που θα είναι επίσης τμήμα της αξιολόγησης του 2029.»
Η προετοιμασία, όπως τονίζει, δεν περιορίζεται στο υλικό και στις εξετάσεις. Περιλαμβάνει και επιμόρφωση εκπαιδευτικών.
«Επιπλέον ήδη έχουμε ξεκινήσει σειρές επιμορφώσεων, καταρχήν σε μικρή κλίμακα, και σκοπεύουμε σε συνεννόηση με το Υπουργείο Παιδείας να επεκτείνουμε αυτού του τύπου τις επιμορφώσεις για τον θεσμό που ονομάζουμε PISA Ambassador.»
Ο θεσμός αυτός έχει στόχο να δημιουργήσει εκπαιδευτικούς που θα λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές της γνώσης γύρω από τη φιλοσοφία της PISA στις σχολικές κοινότητες. «Είναι ο θεσμός εκείνος στον οποίο, μέσα από επιμορφώσεις, εκπαιδευτικοί που έχουν λάβει αυτή την επιμόρφωση της λογικής PISA μπορούν στη συνέχεια να λειτουργήσουν ως πολλαπλασιαστές της λογικής PISA στις εκπαιδευτικές τους κοινότητες και να διασπείρουν, αν θέλετε, λίγο τη λογική και το πνεύμα αυτής της αξιολόγησης στις εκπαιδευτικές κοινότητες.»
Στον σχεδιασμό για το 2029 εντάσσονται, όπως αναφέρει, και ευρύτερες αλλαγές στην εκπαιδευτική πολιτική.
«Και βεβαίως όλα αυτά έρχονται και συνδυάζονται με μια σειρά κεντρικές πρωτοβουλίες που υπάρχουν σε επίπεδο εκπαιδευτικής πολιτικής, όπως τα νέα προγράμματα σπουδών που θα μπουν στα σχολεία, το πολλαπλό βιβλίο που δρομολογείται, το εθνικό απολυτήριο για το οποίο ακούμε στο δημόσιο πεδίο ότι ήδη βρίσκεται σε τελικό στάδιο ο σχεδιασμός του, η νέα τράπεζα θεμάτων του λυκείου και ούτω καθεξής.» Το ζητούμενο, σύμφωνα με τον καθηγητή, είναι όλες αυτές οι παρεμβάσεις να λειτουργήσουν ως μέρος ενός ενιαίου σχεδιασμού.
