Από παλαιότερα θέματα επικοινωνιακής αισθητικής επί μετονομασίας του ενός ή και των δύο τύπων, σε πιο πρόσφατα, το ζήτημα συνεχίζει να απασχολεί μεγάλο μέρος της κοινότητας που έχει "μετοχές" στην Παιδεία.
Η σημασία του ζητήματος στο χώρο και οι κίνδυνοι του διαχωρισμού
Το ζήτημα είναι βαθύτατα πολιτικό και παιδαγωγικό, γιατί αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο το σχολείο ταξινομεί τους μαθητές, απονέμει κύρος στις σπουδές και αναπαράγει κοινωνικές ανισότητες. Όταν ο διαχωρισμός ΕΠΑΛ-ΓΕΛ βαφτίζεται πιο «καθαρά», ο κίνδυνος είναι να παγιωθεί ακόμη περισσότερο το στίγμα ανάμεσα σε «ικανούς για σκέψη» και «ικανούς για πράξη». Αυτό είναι ακριβώς το λάθος που η σύγχρονη εκπαιδευτική πολιτική προσπαθεί να περιορίσει, όχι να ενισχύσει.
Ενδιαφέρον είναι να σημειωθεί και ενδεικτικό των ενεργών τάσεων στο θέμα, ότι στο ζήτημα "επικοινωνιακής αισθητικής", υπήρχε σκέψη για τη μετονομασία των ΕΠΑΛ (Τεχν. Σχολές Επαγκ. Εκπαίδευσης-ΤΕΣΕΚ στην Κύπρο) σε «πρακτικά λύκεια» και των ΓΕΛ (λύκεια στην Κύπρο) σε «θεωρητικά», αλλά δεν προχώρησε.
Το σχολείο δεν είναι λογιστήριο επιδόσεων
Εγγενές ζήτημα είναι και η τοποθέτηση των μαθητών βάσει ακαδημαϊκής επίδοσης, που μοιάζει εκ πρώτης όψεως «αντικειμενική». Στην πράξη όμως συχνά μετατρέπεται σε ταξινομητικό μηχανισμό που ενισχύει τις ήδη υπάρχουσες κοινωνικές διαφορές και υποτιμά τις πολλαπλές μορφές νοημοσύνης, κλίσης και δυνατοτήτων των παιδιών. Το σχολείο δεν είναι λογιστήριο επιδόσεων, αλλά θεσμός διαμόρφωσης προσώπων. Η επίδοση έχει σημασία, όμως δεν μπορεί να είναι το μοναδικό κριτήριο για να «κλειδώνει» ένα παιδί σε εκπαιδευτική διαδρομή από τόσο νωρίς.
Η ανάγκη για γέφυρες μεταξύ ΓΕΛ-ΕΠΑΛ και ενίσχυση μηχανισμών κοινωνικής κινητικότητας
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι τα πιο εύρωστα μοντέλα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης δεν χτίζουν τείχη ανάμεσα σε γενική και επαγγελματική κατεύθυνση, αλλά κοινό κορμό γνώσεων που επιτρέπει μετακινήσεις, επαναπροσδιορισμό και πραγματική επιλογή. Η ανάγκη για κοινή βάση μαθημάτων λειτουργεί μεταξύ ΓΕΛ-ΕΠΑΛ ως μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας και όχι ως φίλτρο αποκλεισμού, πρέπει να προτεραιοποιηθεί. Στην Κύπρο έγινε εφικτό με τη μεταρρύθμιση του 2007.
Παράλληλα η διδασκαλία τεχνικών μαθημάτων στα λύκεια, σε μικρό ποσοστό συνόλου μαθημάτων, ώστε να μην αποκοπούν οι μαθητές από τις πρακτικές δεξιότητες, είναι κάτι που πρέπει να διαβουλευτεί.
Γέφυρες εντός ΓΕΛ
Μια επαναπροσέγγιση ανάμεσα στους κοινωνικούς και στους θετικούς κλάδους σπουδών εντός λυκείων (ΓΕΛ), με υποχρεωτική παρακολούθηση κοινών μαθημάτων και από τις δύο πλευρές σε ουσιαστικό ποσοστό του συνολικού προγράμματος είναι η γεφυροποιός λύση εντός ΓΕΛ.
Η ιδέα ενός υποχρεωτικού ποσοστού κοινών μαθημάτων, πάνω από 10% του συνόλου, πέρα από τη βασική μαθηματικογλωσσική Παιδεία, δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως τεχνική λεπτομέρεια. Είναι θεσμική δήλωση ότι κάθε μαθητής, είτε ακολουθεί κοινωνικές είτε θετικές σπουδές, έχει δικαίωμα στη σφαιρική παιδεία. Μαθήματα ανθρωπιστικής, κοινωνικής και θετικής κατεύθυνσης πρέπει να συνυπάρχουν, ώστε ο αυριανός τεχνικός, νοσηλευτής, προγραμματιστής, οικονομολόγος ή φιλόλογος να διαθέτει όχι μόνο εξειδίκευση αλλά και ευρύτερο μορφωτικό ορίζοντα.
Τι πρέπει να αλλάξει, τι κερδίζει η Παιδεία
Η ανάγκη για ένα ενιαίο πλαίσιο με διαφορετικές αλλά εξίσου σεβαστές διαδρομές, κοινό κορμό μαθημάτων και ευελιξία στις μεταβάσεις μεταξύ κατευθύνσεων, είναι επιβεβλημένη. Έτσι μειώνεται η πρόωρη σχολική κατηγοριοποίηση και ενισχύεται η δυνατότητα ενός μαθητή να ανακαλύψει αργότερα την πραγματική του κλίση.
Παράλληλα, η αξιολόγηση δεν μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός αποκλεισμού, αλλά ως εργαλείο διάγνωσης και υποστήριξης. Αν ένα παιδί έχει καλή επίδοση στα θεωρητικά μαθήματα, δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποκόπτεται από την τεχνική ή επαγγελματική εκπαίδευση. Το ίδιο ισχύει και αντίστροφα: η έφεση σε πρακτικές δεξιότητες δεν πρέπει να οδηγεί σε φτωχότερη πρόσβαση στη γενική παιδεία. Το σχολείο οφείλει να δίνει γέφυρες, όχι ταμπέλες.
Η μεγάλη επιλογή
Η ουσία είναι μία: θέλουμε σχολείο που να διαχωρίζει πρόωρα τους μαθητές ή σχολείο που να τους μορφώνει ολόπλευρα πριν τους κατευθύνει; Αν επιλέξουμε το δεύτερο, τότε η αναδιάρθρωση των ΕΠΑΛ (των ΓΕΛ πρέπει να συνοδευτεί από κοινά μαθήματα, δυνατότητα μετακίνησης, ενιαίο μορφωτικό πυρήνα και λιγότερη εμμονή με τη στενή «απόδοση» ως κριτήριο ζωής. Μόνο έτσι η επαγγελματική εκπαίδευση θα πάψει να θεωρείται δεύτερης κατηγορίας και η γενική παιδεία θα πάψει να λειτουργεί ως προνόμιο.
Η Παιδεία δεν είναι αγώνας κατάταξης. Είναι χώρος συνάντησης γνώσεων, δεξιοτήτων και προοπτικών. Και ένα σύγχρονο σχολείο δεν πρέπει να ρωτά μόνο «τι απέδωσε ο μαθητής;», αλλά και «τι άνθρωπο βοηθάμε να γίνει;»
