Από τον “κλασικό” Αριστοφάνη στον “σύγχρονο” Μάρκο Σεφερλή: δύο θεάματα αντικρουόμενα ή παράλληλα ;

Το γέλιο, το χιούμορ, η έκρηξη ενδορφινών, η ευφορία, συνοδεύουν πάντοτε όλους. Παρ’ όλα αυτά, πάντα θα διχάζει το “ποιοτικό χιούμορ”. Γιατί υπάρχουν τόσες ενστάσεις με βάση το διαμορφωμένο political correct έτσι ώστε άλλοτε το χιούμορ είναι προσβλητικό και άλλοτε επιτρεπτό; Με άλλα λόγια, γιατί να μην παραδεχτούμε πως μπορούμε να γελάσουμε και με κάτι κλασικό, δηλαδή τον Αριστοφάνη, αλλά και με κάτι πιο σύγχρονο, όπως τον Μάρκο Σεφερλή;
Μεγάλη σημασία για τη διαμόρφωση της πολιτισμικής μας ταυτότητας έχει η Κλασική Περίοδος και συγκεκριμένα, η Αθήνα του 5ου αιώνα. Κορυφαία κωμική φιγούρα της εποχής είναι ο Αριστοφάνης. Σήμερα, τον 21ο αιώνα, εντάσσεται στο πλαίσιο υψηλής λογοτεχνίας, με τις παραστάσεις του να διαδραματίζονται και στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου. Ενώ όμως σήμερα αυτά τα έργα ανήκουν στην “υψηλή” κατηγορία, όταν πρωτοεμφανίστηκαν, συνάντησαν έντονη κριτική. Αυτό επιβεβαιώνεται και από το γεγονός ότι η κωμωδία δεν είχε αναγνωριστεί επίσημα τότε ως έργο, παρά μόνο η τραγωδία, ενώ κωμικές παραστάσεις παίζονταν από τον απλό λαό (ερασιτέχνες) σε γλέντια και πανηγύρια.
Αντίστοιχα, μια σύγχρονη κωμική φιγούρα με μεγάλη απήχηση και συνάμα έντονη αρνητική κριτική από μερικούς είναι ο Μάρκος Σεφερλής. Όλα τα νομίσματα έχουν δύο όψεις εξάλλου. Γιατί λοιπόν στον Σεφερλή και στο χιούμορ των παραστάσεών του αποδίδεται διαφορετικό κύρος ως μορφή κωμωδίας, συγκριτικά με τα έργα του Αριστοφάνη; Γιατί να “πρέπει” να επιλέξει κανείς ανάμεσα στην Επίδαυρο και στο Δελφινάριο, ανάμεσα στους Ιππείς, τους Βατράχους, τις Σφήκες και στη Σαλώμη που φιλούσε υπέροχα ή στον Γάμο αλλά Πλάγια; Δε γίνεται σύγκριση με σκοπό την ανάδειξη καλύτερου κωμικού. Η σύγκριση γίνεται γιατί απλώς γελάμε διαφορετικά.
Ο Μιχαήλ Μπαχτίν, Ρώσος φιλόσοφος και κριτικός λογοτεχνίας, μίλησε για τη θεωρία του διαλογισμού: χρειάζονται διαφορετικές απόψεις και είναι απαραίτητη η πολυφωνία για την επικοινωνιακή διαδικασία. Μίλησε επίσης για την ιδέα της καρναβαλοποίησης. Όλοι οι άνθρωποι είναι κοινωνικά και πολιτισμένα όντα, αυτό είναι σαφές. Σε πλαίσια εορτασμού και διασκέδασης (όπως δηλαδή και στο πλαίσιο κωμικών παραστάσεων) ο άνθρωπος βρίσκεται σε στιγμή ελευθερίας, ενώ οι κοινωνικοί κανόνες και συμβάσεις βρίσκονται σε προσωρινή παύση.
Η φάση της πανδημίας αποτέλεσε για πολλούς καλλιτέχνες πηγή έμπνευσης και δημιουργίας. Στην παράσταση “Δες τα ρε Ελλάδα όλα αυτά” του 2021, ο Μάρκος Σεφερλής μέσω της παρωδίας και του γέλιου, βοηθά το κοινό να πάρει μια ανάσα από όλη την κατάσταση μετά την “καραντίνα” και την αποξένωση. Αντίστοιχα, ο Αριστοφάνης στην κωμωδία Αχαρνείς, βοηθά το αθηναϊκό κοινό να ανακουφιστεί και να ξεχαστεί για λίγο από την ταλαιπωρία του Πελοποννησιακού πολέμου. Μπορεί να μην άλλαξε τη συνθήκη, μα σίγουρα βοήθησε το κοινό να πάρει μια ανάσα από τη δύσκολη καθημερινότητα, προσπαθώντας συνάμα να μην αποκαλύψει μέσω του έργου του τις δικές του πολιτικές πεποιθήσεις. Η στιγμή μιας παράστασης, είναι αποκλειστική στιγμή διασκέδασης και ξεκούρασης, δεν είναι ώρα να προωθηθούν πολιτικά πιστεύω ούτε να διχαστεί το κοινό. Δεν είναι “άσεμνο” λοιπόν να ξεφεύγει ο κόσμος από τα κοινωνικά όρια. Αντιθέτως, σύμφωνα με τον Μπαχτίν, είναι μια στιγμή απελευθέρωσης.
Τόσο στον Σεφερλή όσο και στον Αριστοφάνη, δηλαδή και σε κλασικές και σε πιο σύγχρονες κωμικές παραστάσεις, συναντάμε επικαιρότητα, υπερβολή και σωματικό χιούμορ. Ως προς την παρωδία προσώπων, ο Αριστοφάνης εστιάζει σε πολιτικούς, ενώ ο Σεφερλής δε στοχεύει σε συγκεκριμένες πολιτικές φιγούρες, αλλά σε τηλεοπτικά πρόσωπα. Ο Αριστοφάνης φυσικά δεν ήταν δυνατό να ασχοληθεί σε αυτό το πλαίσιο, όμως έχουν υπάρξει υπαινιγμοί στα έργα του για καταξιωμένους ανθρώπους, όπως τους δασκάλους της εποχής.
Οι Σφήκες του Αριστοφάνη είναι γνωστό έργο με κοινωνικοπολιτικό περιεχόμενο. Ο Φιλοκλέων, ένας ηλικιωμένος, εθισμένος στις δίκες και τα δικαστήρια, δεν μπορεί να ζει χωρίς να δικάζει. Ο γιος του ο Βδελυκλέων προσπαθεί να τον σταματήσει εξηγώντας του ότι οι δικαστές χειραγωγούνται πιο εύκολα από πολιτικούς. Έτσι ο γιος περιορίζει τον πατέρα του στο σπίτι και στήνει μια παρωδία δικαστηρίου. Ο Φιλοκλέων δικάζει έναν σκύλο και γίνεται αντιληπτή η υπερβολική εξάρτηση από τη δικαιοσύνη. Ο Βδελυκέων προσπαθεί να τον θεραπεύσει από αυτή την εμμονή, όμως ο πατέρας του δεν ξέρει πώς να ζήσει έξω από το δικαστήριο. Στο τέλος, ο Φιλοκλέων μεταμορφώνεται σε “κοσμικό γέρο”, συμμετέχει σε γλέντια και συμπόσια, σταματά να πηγαίνει στα δικαστήρια. Στόχος του Αριστοφάνη είναι να δείξει πως κανείς, όταν είναι προσκολλημένος σε έναν ρόλο, δεν μπορεί να αλλάξει και να προσαρμοστεί σε άλλον χωρίς δόση υπερβολής.
Κάτι παρόμοιο συναντάται και στη σύγχρονη κωμωδία. Παρατηρούνται υπερβολές και τύποι, όχι για πνευματική ή ψυχολογική εξέλιξη του ατόμου, αλλά για να προκαλέσει γέλιο. Στον Αριστοφάνη, η υπερβολή τύπων στοχεύει σε κοινωνική κριτική και πολιτική κριτική, ενώ στον Σεφερλή η υπερβολή αποτυπώνει κάποια καθημερινή κατάσταση και λειτουργεί ως θέαμα με σκοπό το γέλιο. Στον Σεφερλή συναντάται το μοτίβο πολλών υπερβολικών τύπων: της ζηλιάρας συζύγου, του συζύγου που απατά, του αφελούς πελάτη ή ακόμα και τη μεταμφίεση του Σεφερλή σε γυναίκα ή ηλικιωμένο, με έντονες σωματικές κινήσεις που θυμίζουν λαϊκή φάρσα. (One man show, Super Σεφερλής)
Στους Ιππείς εντοπίζεται περιεχόμενο πολιτικής σάτιρας, προσωπικής επίθεσης κι γελιοποίησης του Κλέωνα, πολιτική φιγούρα της εποχής. Η Αθήνα παρουσιάζεται ως σπίτι με πρόβλημα, ενώ ο λαός ως εύπιστος γέρος, τον οποίο χειραγωγεί ο Παφλαγόνας, ένας δούλος πολιτικός που συμβολίζει τον Κλέωνα. Δυο δούλοι βλέπουν αυτή τη χειραγώγηση και φέρνουν αντίπαλο, τον Λουκάνικο, που, όπως φανερώνει και το όνομά του, είναι πιο “σκληρός” και “άχαρος” τύπος, ο οποίος μάλιστα συμβολίζει τον ανταγωνιστή του Κλέωνα. Γίνεται μονομαχία ανάμεσα σε αυτούς τους δύο και ο Παφλαγόνας ηττάται. Ο λαός ανανεώνεται και αυτό παρουσιάζεται με κωμικό τρόπο. Ο Αριστοφάνης σατιρίζει τους πολιτικούς που κερδίζουν με κολακεία και όχι με αλήθεια, στοχεύει σε συγκεκριμένα πρόσωπα εξουσίας και αναδεικνύει τη δημαγωγία. Στη σύγχρονη κωμωδία του Σεφερλή, εντοπίζεται πολιτική σάτιρα, όπου πολιτικοί μηχανισμοί αντιμετωπίζονται με χιούμορ, χωρίς βέβαια να είναι όμως τόσο στοχευμένη.
Αριστοφάνης και Σεφερλής δεν ταυτίζονται σαφώς ως κωμικοί. Το παράδοξο έγκειται στο γεγονός ότι αποδίδονται στα αριστοφανικά έργα στοιχεία που σήμερα οδηγούν πολλούς στην απόρριψη της σύγχρονης λαϊκής κωμωδίας. Αυτό που σήμερα εντάσσεται στο πλαίσιο της υψηλής λογοτεχνίας, κάποτε λειτουργούσε ως λαϊκή ψυχαγωγία, μπορεί λόγω της χρονικής αποστάσεως, μπορεί και όχι. Οι δύο αυτοί κωμικοί, αν και έχουν προφανείς διαφορές, μοιράζονται κοινά κωμικά μοτίβα και μηχανισμούς.
Το γέλιο και η κωμωδία είναι διαχρονικά. Ο άνθρωπος γελά, βρίσκει “ξεκαρδιστικά” στοιχεία που ξεπερνούν το κοινωνικό πρέπον και αυτό είναι αναπόφευκτο στοιχείο της ανθρώπινης φύσης. Η κωμωδία και οι θεατρικές παραστάσεις ανήκουν στο ευρύτερο πλαίσιο της τέχνης, η οποία έχει πολλές και ποικίλες διαστάσεις. Σε καμία όμως διάσταση της τέχνης δεν αρμόζει να θεωρείται και να αντιμετωπίζεται ως υποτιμημένη, απλώς επειδή εκπροσωπείται από διαφορετικό κοινό. Σαφώς η τέχνη πάντα έχει ως ισχυρό της όπλο τον σεβασμό, αλλιώς χάνει την ομορφιά της. Άρα ας μη χρειάζεται να διχάσουμε το κοινό, αναγκάζοντας το, έστω ως προ το κοινωνικό φαίνεσθαι, να επιλέξει ανάμεσα στις κλασικές παραστάσεις και στα σύγχρονα θεάματα, ειδικά αν σαγηνεύεται και από τα δύο.