Ο σχεδιασμός ενός σχολείου μπορεί να μεταμορφώσει ριζικά την εκπαιδευτική διαδικασία αποκαλύπτει ο γνωστός αρχιτέκτονας Γιώργος Τσολάκης - με εμπειρία στην ανακαίνιση γνωστών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων όπως το Σχολείο Μωραΐτη και το σχολείο Κωστέα-Γείτονα.
Σε συνέντευξή στο iefimerida.gr, ο Γιώργος Τσολάκης επισημαίνει ότι ο χώρος δεν αποτελεί απλώς ένα παθητικό φόντο, αλλά ένα σιωπηλό παιδαγωγικό εργαλείο που καθορίζει τα συναισθήματα, τις αξίες και τις διαπροσωπικές σχέσεις των μαθητών.
Παράλληλα, τονίζει ότι η ποιοτική αρχιτεκτονική δεν πρέπει να αποτελεί προνόμιο λίγων, αλλά κοινό αγαθό με ίση πρόσβαση για όλα τα δημόσια σχολεία, ενώ υπογραμμίζει τη σημασία των στοχευμένων αστικών παρεμβάσεων και της συλλογικής ευθύνης στη διαμόρφωση του δημόσιου χώρου.
«Η αρχιτεκτονική οφείλει να ξεφύγει από την αγωνία να πρωταγωνιστήσει»
Έχετε μιλήσει για το ρόλο της αρχιτεκτονικής στη διαμόρφωση της καθημερινότητας. Πώς εξελίσσεται αυτή η σκέψη σήμερα μέσα από τα πρόσφατα έργα σας;
Ο ρόλος της αρχιτεκτονικής είναι να αποτυπώνει την καθημερινότητα και να προσαρμόζεται σε αυτήν· στην ουσία αποτελεί τη χωρική μεταφορά της ζωής μας. Σε έναν πολυπαραμετρικό κόσμο, η αρχιτεκτονική λειτουργεί ως συνδετικός ιστός, ως η δομή που εξισορροπεί ετερόκλητες και πολλές φορές αντικρουόμενες τάσεις. Δεν αλλάζει τον κόσμο, αλλά αποτυπώνει την αλλαγή του με τον πιο εύληπτο τρόπο. Αυτό γίνεται πολύ σαφές μέσα από τα έργα μας: δεν προσπαθούμε να εντάξουμε τα κτήρια — και τους ανθρώπους που τα κατοικούν — σε άκαμπτα καλούπια. Αντιθέτως, ακούμε τους χρήστες, κατανοούμε τις αξίες και τις ανάγκες τους, και διαμορφώνουμε το ιδανικό περιβάλλον για αυτούς. Σε έναν κόσμο γεμάτο απαιτητικά εγώ, η αρχιτεκτονική οφείλει να ξεφύγει από την αγωνία να πρωταγωνιστήσει.
Έχετε ασχοληθεί με εκπαιδευτικούς χώρους, όπως η ανακαίνιση στο Σχολείο Μωραΐτη και το σχολείο Κωστέα-Γείτονα. Τι διαφοροποιεί τον σχεδιασμό ενός σχολείου από άλλους τύπους κτιρίων;
Το σχολείο είναι ένας ζωντανός οργανισμός που διαμορφώνει τον χαρακτήρα των παιδιών, και η αρχιτεκτονική του ταυτότητα αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα αυτής της διαδικασίας. Οφείλει να είναι σύγχρονο, διατηρώντας ταυτόχρονα τις παραδόσεις, τις αξίες και το κοινωνικό αποτύπωμα του εκπαιδευτικού οργανισμού. Το δυσκολότερο ζήτημα που κληθήκαμε να αντιμετωπίσουμε είναι η διαχείριση εντελώς διαφορετικών κλιμάκων σχεδιασμού ταυτόχρονα: ένα σχολείο απαιτεί μεγάλες, εύληπτες γραμμές που καθορίζουν τον χαρακτήρα και τη βασική γεωμετρία, αλλά και λεπτές επεξεργασίες μικρής κλίμακας, που ορίζουν το περιβάλλον όπως το αντιλαμβάνεται το παιδί στην καθημερινότητά του.
Πόσο σημαντική θεωρείτε την αρχιτεκτονική στους χώρους όπου μεγαλώνουν και διαμορφώνονται τα παιδιά;
Η αρχιτεκτονική είναι εξαιρετικά σημαντική στο σχολικό περιβάλλον, καθώς συνοδεύει τα παιδιά στη μετάβασή τους από τον οικογενειακό κόσμο στην ευρύτερη κοινωνία. Ο σχεδιασμός πρέπει να αντανακλά και να σέβεται την κλίμακα αντίληψης του παιδιού σε κάθε ηλικιακή βαθμίδα — από το νηπιαγωγείο έως το λύκειο. Ο χώρος δεν είναι απλώς φόντο· είναι ένα σιωπηλό παιδαγωγικό εργαλείο που διαμορφώνει συναισθήματα, σχέσεις και αξίες.
Πιστεύετε ότι η ίδια φροντίδα και προσέγγιση που βλέπουμε σε ιδιωτικά εκπαιδευτικά ιδρύματα θα έπρεπε να εφαρμόζεται και στο δημόσιο σχολείο; Για ποιον τελικά «οφείλει» να είναι η αρχιτεκτονική;
Είναι αυτονόητο ότι κάθε πολίτης αυτής της χώρας έχει δικαίωμα ίσης πρόσβασης στην παιδεία. Όταν μιλάμε για παιδεία, δεν αναφερόμαστε αποκλειστικά στο πρόγραμμα διδασκαλίας, αλλά στη συνολική εκπαιδευτική εμπειρία — η οποία καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από την αρχιτεκτονική του χώρου. Η μετάβαση του παιδιού από τη νηπιακή ηλικία στην εφηβεία μέσα σε ένα συνεκτικό οικοσύστημα μάθησης είναι κάτι που πρέπει να επανεξεταστεί και να επανανακαλυφθεί, μέσα από τα μάτια τόσο των παιδιών όσο και των ενηλίκων. Η ποιοτική αρχιτεκτονική δεν είναι προνόμιο λίγων — οφείλει να είναι κοινό αγαθό.
Τα περισσότερα δημόσια σχολεία στην Ελλάδα εξακολουθούν να σχεδιάζονται με μια λογική «επιτήρησης». Θεωρείτε ότι αυτό το μοντέλο είναι πλέον ξεπερασμένο;
Η έννοια της επιτήρησης έχει πολλές πτυχές και δεν μπορεί να αξιολογηθεί μονοδιάστατα ως καλή ή κακή. Τα παιδιά στο σχολείο βρίσκονται σε μια κρίσιμη μεταβατική φάση: περνούν από την προστασία και την οικειότητα της οικογένειας στη δομή και τις απαιτήσεις της κοινωνίας. Ο σχολικός χώρος οφείλει να αντικατοπτρίζει αυτή τη μετάβαση — να προσφέρει ταυτόχρονα ασφάλεια και ελευθερία, δομή και αυτονομία. Ένα περιβάλλον που αντιμετωπίζει τα παιδιά μόνο ως αντικείμενα ελέγχου αδυνατεί να καλλιεργήσει την κριτική σκέψη και την υπευθυνότητα που απαιτεί η σύγχρονη εποχή.
Ποια θα μπορούσε να είναι μια πιο σύγχρονη αρχιτεκτονική προσέγγιση για τη μάθηση και τη σχολική εμπειρία;
Ο κόσμος του παιδιού, μέσα σε ένα περιβάλλον μάθησης, αποτελεί ένα ανοιχτό και εύπλαστο πεδίο, έτοιμο να δεχτεί ερεθίσματα, εικόνες, διεργασίες και γνώσεις που θα το διαμορφώσουν ως άτομο. Η εξελικτική πορεία αυτής της διαμόρφωσης μοιάζει με ένα σταδιακό χτίσιμο συνεχούς εμπλουτισμού — ένα «οικοδόμημα» που αποδεικνύεται στέρεο στον χρόνο, αρκεί να έχει γερές βάσεις. Το σχολείο, λοιπόν, ως ζωντανός οργανισμός, οφείλει να διέπεται από μια εύπλαστη και οργανική δομή, ικανή να αγκαλιάσει και να αποδώσει τις ανάγκες του παιδιού σε κάθε ηλικία και βαθμίδα. Σε μια οργανική παραλληλία, το σχολείο θα μπορούσε να είναι ένα δέντρο, του οποίου οι διακλαδώσεις αντιπροσωπεύουν τους νέους νευρώνες που αναπτύσσονται με κάθε νέο ερέθισμα, κάθε νέα δεξιότητα, κάθε νέα γνώση.
Η μεγάλη αλλαγή στην πόλη θα έρθει από τις μικρές παρεμβάσεις
Πέρα από τα σχολεία, ποια είναι η άποψή σας για τον δημόσιο χώρο στην ελληνική πόλη σήμερα;
Ο δημόσιος χώρος απαιτεί σεβασμό από όλους τους χρήστες του. Δεν μπορεί ο καθένας να τον καταχράται σε βάρος των συνανθρώπων του. Αυτή η απλή και αυτονόητη συνθήκη — δυστυχώς — δεν τηρείται στην ελληνική πόλη, και η εικόνα που βλέπουμε στον δημόσιο χώρο είναι αποτέλεσμα ακριβώς αυτής της απουσίας κοινής κουλτούρας. Δεν είναι μόνο ζήτημα σχεδιασμού· είναι πρωτίστως ζήτημα συλλογικής στάσης και ευθύνης.
Πιστεύετε ότι μικρές αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις ή «χειρονομίες» μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά τον τρόπο που ζούμε την πόλη ή απαιτούνται μεγάλες παρεμβάσεις;
Πιστεύω βαθιά στις μικρές παρεμβάσεις, γιατί λαμβάνουν υπόψη το υπάρχον περιβάλλον και το εμπλουτίζουν αντί να το αντικαθιστούν. Δεν είναι λογικό — ούτε περιβαλλοντικά ορθό — να γκρεμίζουμε για να ξαναχτίσουμε από μηδενός. Η πόλη έχει μνήμη, έχει στρώματα ιστορίας, και η σωστή παρέμβαση σέβεται αυτό το βάθος, προσθέτοντας χωρίς να σβήνει.
Υπάρχουν παραδείγματα μικρής κλίμακας παρεμβάσεων που θεωρείτε ιδιαίτερα επιδραστικά;
Η ποιότητα των πεζοδρομίων στην πόλη είναι ένα απλό αλλά εξαιρετικά ουσιαστικό πεδίο αστικής παρέμβασης. Το πεζοδρόμιο είναι η πιο δημοκρατική υποδομή της πόλης — εκεί κινούνται όλοι, ανεξαρτήτως ηλικίας, εισοδήματος ή μεταφορικού μέσου. Η βελτίωσή του δεν απαιτεί τεράστιους πόρους, απαιτεί όμως πολιτική βούληση και σεβασμό στον περαστικό. Πιστεύω ότι μια τέτοια αλλαγή θα μεταμόρφωνε αισθητά την εικόνα της καθημερινότητάς μας.
Με βάση όσα χτίζονται σήμερα, τι είδους αρχιτεκτονικό μέλλον προδιαγράφεται;
Προδιαγράφεται ένα αισιόδοξο μέλλον. Η αρχιτεκτονική αποτελεί πλέον αναπόσπαστη παράμετρο στη δημιουργία κτηρίων — κάτι που δεν ήταν πάντα δεδομένο. Πριν από μερικές δεκαετίες, ένα πολύ μικρό ποσοστό των κτηρίων που ανεγείρονταν είχε σχεδιαστεί από αρχιτέκτονα. Σήμερα αυτό έχει αλλάξει ριζικά, και είναι εμφανές στην ποιότητα των παραγόμενων κτηρίων. Οι Έλληνες αρχιτέκτονες είναι ιδιαίτερα ταλαντούχοι και καλά καταρτισμένοι, και είμαι βέβαιος ότι το μέλλον της ελληνικής αρχιτεκτονικής θα είναι πολύ καλύτερο από το παρελθόν.
