Για δεκαετίες, το σχολείο αναπαράγει τον εαυτό του. Οι εκπαιδευτικοί διδάσκουν συχνά όπως διδάχθηκαν, αναπαράγοντας πρακτικές που θεωρούνται «δοκιμασμένες». Όμως το «έτσι τα βρήκα» δεν αποτελεί παιδαγωγικό επιχείρημα· αποτελεί, συχνά, το πιο ισχυρό εμπόδιο στην αλλαγή. Σε μια εποχή όπου οι ανάγκες των μαθητών, η φύση της γνώσης και οι κοινωνικές απαιτήσεις μεταβάλλονται ραγδαία, η προσκόλληση στη συνήθεια δεν είναι ουδέτερη επιλογή — είναι οπισθοδρόμηση.
Ο σύγχρονος εκπαιδευτικός καλείται να αναστοχαστεί. Όχι απλώς να εφαρμόζει πρακτικές, αλλά να τις αμφισβητεί: Γιατί διδάσκω με αυτόν τον τρόπο; Τι αποτέλεσμα έχει στους μαθητές μου; Ποιοι μένουν πίσω και γιατί; Ο αναστοχασμός δεν είναι πολυτέλεια ούτε ακαδημαϊκή άσκηση· είναι βασική προϋπόθεση επαγγελματικής ευθύνης. Ένα ιδιαίτερα δύσκολο στάδιο για τον εκπαιδευτικό, που για κάποιους αργεί δεκαετια/ες και όμως η κατάκτηση του είναι λυτρωτική γιατί είναι η ουσία του επαγγέλματος. Και βέβαια, κανείς δεν ξέρει σε πόσο ολοκληρωμένο στάδιο "κατάκτησης" βρίσκεται, η αποδοχή όμως της πρακτικής ως καίρια είναι ένα σημάδι προς αυτήν. Γιατί χωρίς τον αναστοχασμό, η διδασκαλία μετατρέπεται σε ρουτίνα και η μάθηση σε μηχανική διαδικασία.
Ενδεικτικές αλλαγές "μικρού κόστους"
Η αλλαγή, ωστόσο, δεν απαιτεί πάντα μεγάλες μεταρρυθμίσεις ή ριζικές ανατροπές. Συχνά, μικρές παρεμβάσεις έχουν δυσανάλογα μεγάλο αντίκτυπο. Η μετατροπή μιας διάλεξης σε συζήτηση ήταν η πρώτη φορά που έσπασα τον κανόνα-πόσο ικανοποιητικό ήταν και πόση ανταπόκριση είχε στην τάξη!
Η εισαγωγή μιας ανοιχτής ερώτησης αντί για μια έτοιμη απάντηση. Η αξιοποίηση πραγματικών προβλημάτων αντί αφηρημένων ασκήσεων. Η παροχή χρόνου στους μαθητές να σκεφτούν και να συνεργαστούν. Τέτοιες αλλαγές δεν απαιτούν επιπλέον πόρους — απαιτούν διαφορετική νοοτροπία.
Ιδιαίτερα στο κυπριακό εκπαιδευτικό σύστημα, όπου η έμφαση παραμένει συχνά στην κάλυψη της ύλης και στην εξέταση, η ανάγκη για μετατόπιση είναι επιτακτική. Οι μεταρρυθμίσεις δεν μπορούν να περιορίζονται σε αναλυτικά προγράμματα και εγκυκλίους· πρέπει να φτάνουν στην καρδιά της τάξης. Και εκεί, ο καθοριστικός παράγοντας είναι ο ίδιος ο εκπαιδευτικός. Η αλλαγή δεν θα επιβληθεί μόνο «από πάνω», αλλά θα οικοδομηθεί «από μέσα», μέσα από καθημερινές παιδαγωγικές επιλογές.
Νικώντας την αδράνεια
Το να σπάσει κανείς τις συνήθειές του δεν είναι εύκολο. Ως μάχιμος εκπαιδευτικός, ετεινα να αναπαράγω το στυλ των καθηγητών λυκείου μου. Δεν ήταν εύκολο να δισφοροποιηθω και απαίτησε επίμονη και πίστη στις νέες ιδέες, κάτι που ενέχει "ψυχολογικό πέρασμα".
Συνεπάγεται αβεβαιότητα, ρίσκο και, ενίοτε, αποτυχία. Όμως η εκπαίδευση δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς αυτή την τόλμη. Ο εκπαιδευτικός που επιλέγει να εξελιχθεί, να πειραματιστεί και να επαναπροσδιορίσει τη διδασκαλία του δεν απορρίπτει την εμπειρία του — την αναβαθμίζει.
Αν θέλουμε ένα σχολείο που να ανταποκρίνεται στις προκλήσεις του σήμερα, τότε πρέπει να ξεκινήσουμε από μια απλή αλλά ουσιαστική παραδοχή: δεν διδάσκουμε όπως μάθαμε. Διδάσκουμε όπως απαιτεί το παρόν και όπως αξίζει το μέλλον των μαθητών μας.
* Εκπαιδευτικός Μέσης, M. Ed Leadership
