Με αφορμή τον Κυκεώνα εξελίξεων και τη συνεπακόλουθη ανθρωπιστική κρίση, στην οποία έχουμε περιέλθει, πληροφορίες μαθητών μου, μού έχουν δημιουργήσει την εντύπωση πως οι καθηγητές στα σχολεία έχουν στραφεί εκ νέου στον προσδιορισμό της έννοιας "άνθρωπος". Κι ενώ από φιλοσοφικής σκοπιάς τα παρεχόμενα δεδομένα κρίνονται επαρκή, δεν ισχύει το ίδιο για το ετυμολογικό πεδίο, όπου κακοήθεις απόψεις προβάλλονται εν είδει επιστημονικής πεμπτουσίας.
Απόψεις - κατακτήσεις του παραφιλολογικού χώρου, οι οποίες διχάζουν τους εκπροσώπους τους. Συγκεκριμένα, κυριαρχούν δύο εκδοχές: α) η παραγωγή της λέξης απ’ το αρχαιοελληνικό ρήμα «ἀναθρώσκω» [πηδώ προς τα πάνω] και β) απ' το «ἀνωθρώσκω» [ορμώ προς τα επάνω]. Σε κάθε περίπτωση, όποια εκδοχή κι αν υποστηρίζει κάποιος, καθίσταται σαφές ότι κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα του ανθρώπου είναι η ανοδική κατεύθυνση, είτε αυτή είναι προϊόν κίνησης (πρώτη περίπτωση), είτε επιθυμίας (β περίπτωση). Όπου η επιθυμία για τα “ἄνω” εννοείται η απόπειρα συγκοινωνίας με το θεϊκό στοιχείο· ο άνθρωπος, δηλαδή, μνηστήρας στα Θεία δώματα!
Όμως, η παρούσα αντίληψη αντιτίθεται στην πνευματική παρακαταθήκη των προγενέστερων πολιτισμών. Συγκεκριμένα, όπως διδασκόμαστε από τον Όμηρο, τους μεγάλους τραγικούς μας ποιητές, ο άνθρωπος είναι ένα έμβιο όν, το οποίο έρχεται απ'το χώμα . Θυμηθείτε και αργότερα τη διαπίστωση του Αβραάμ: «ἐγώ δέ Κύριε εἰμί γῇ καί σποδός», ή το «ὄτι γῇ εἶ καί εἰς γήν ἀπελεύσῃ» στην Παλαιά Διαθήκη. Επίσης,η λατινική λέξη “homo„ ,που σημαίνει άνθρωπος, είναι ετυμολογικά συγγενής με τη λέξη “hummus„ ,που σημαίνει χώμα (πρβ.Α.Ε:χθῶν, χαμαί), γεγονός που αποδεικνύει πως μιλάμε για μια παγιωμένη σκέψη στο μυαλό των ανθρώπων ανά τους αιώνες.
Όσο αφορά, τώρα, στην αναζήτηση της ετυμολογικής ρίζας του όρου, η πλειοψηφία της επιστημονικής κοινότητας ταυτίζεται με μια σαφή θέση.
Τόσο τα λεξικά της αρχαίας ελληνικής των Liddell and Scott Jones, του Franco Montanari, το λεξικό της νέας ελληνικής του Γεωργίου Μπαμπινιώτη, όσο και ο ιστότοπος www.greeklanguage.com (Πύλη για την ελληνική γλώσσα) συντείνουν στην ετυμολόγηση της λέξης απ' την σύνθεση των ουσιαστικών “ανήρ” και “ὥψ/ὡπός”, (από τον παρακείμενο ὄπωπα του ρήματος ὁρῶ). Σα λέξη πρωτοεμφανίζεται κατά τη μυκηναϊκή περίοδο, με τη μορφή «a-to-ro-qo-qo»,στη συλλαβογράμματη γραφή της Γραμμικής Β' (ονομάζεται συλλαβογράμματη, καθώς κάθε γράμμα του αλφαβήτου, αντιστοιχούσε σε μία συλλαβή), με τον κύριο Μπαμπινιώτη να μάς γνωστοποιεί τη μετέπειτα εξέλιξη, με την εμφάνιση ενός ουσιαστικού “ἀνδρωπὸς”, το οποίο σημαίνει «όμοιος με άντρα», προσδίδοντας, έτσι, στη μετεξέλιξή του, στο ουσιαστικό "ἄνθρωπος", το οποίο χρησιμοποιούμε σαν όρο και σήμερα, αυτήν τη σημασία. Εδώ θα πρέπει να διευκρινίσουμε, πως, όταν αναφερόμαστε σε ομοιότητα με άντρα, εννοούμε και άντρες και γυναίκες, μιας και το ουσιαστικό « ἀνήρ» συχνά χρησιμοποιούνταν ως συνυποδηλωτικό και των δύο φύλων (πατήρ ἀνδρῶν τε Θεῶν τε μας λέει ο Όμηρος τον Δία, εννοώντας, προφανώς, όλους τους ανθρώπους, όχι μονάχα άντρες).
Μολαταύτα, αν και στη συντριπτική πλειοψηφία των αναφορών το ουσιαστικό είναι αρσενικού γένους, όπως, άλλωστε είναι και σήμερα, κάποιες φορές - ελάχιστες - χρησιμοποιείται και σα θηλυκό. «Ἡ ἀνθρωπῷ γυνή παρά Λάκωσιν» μάς πληροφορεί ο Ησύχιος, ενώ και στον Ηρόδοτο το ουσιαστικό σε θηλυκό γένος περιγράφει μια ταλαιπωρημένη, δούλη γυναίκα. Ωστόσο, η χρήση του ουσιαστικού με αυτήν την υποτιμητική χροιά, δεν απαντάται μόνο στη συγκεκριμένη περίπτωση θηλυκού γένους.
Στο λεξικό της αρχαίας ελληνικής του Franco Montanari συναντά κανείς μαρτυρίες και για άλλα κειμενικά περιβάλλοντα (κείμενα Αττικής διαλέκτου, Δημοσθένης, Αισχίνης για παράδειγμα), όπου η λέξη χρησιμοποιείται για να δηλώσει τον δούλο, τον υπηρέτη, τον απατεώνα, ή τον υποδεέστερο γραφέα (βλ. σελ. 223 στο λεξικό).
Κλείνοντας, αξίζει να γίνει μνεία στον παρετυμολογικό ορισμό της λέξης απ' τον Πλάτωνα, όχι για να προκριθεί η εκδοχή αυτή έναντι των άλλων, αλλά για να τονιστεί η ανάγκη επιστράτευσης της κριτικής μας σκέψης απέναντι σε οποιαδήποτε μορφή παραπληροφόρησης.
Ο φιλόσοφος, λοιπόν, στο έργο του “Κρατύλος” (146a), θέλοντας να υπογραμμίσει την σκέψη σαν ειδοποιό διαφορά του ανθρώπου από τα υπόλοιπα έμβια όντα, εξυφαίνει έναν ετυμολογικό ορισμό, σύμφωνα με τον οποίο η λέξη άνθρωπος είναι παρασύνθετη, από την πρόταση «ἀναθρῶν ἄ ὄπωπε». Δηλαδή, εκείνος που αναλογίζεται όσα βλέπει, όπως ακριβώς οφείλουμε όλοι να στεκόμαστε απέναντι σε κάθε είδους πληροφορία, ειδικά όταν φέρουμε την ευθύνη εισαγωγής μυαλών παρθένων στη διαδικασία της επεξεργασίας ιδεών και να μην κρυβόμαστε πίσω από την ασφάλεια που παρέχει το μοτίβο της μετωπικής διδασκαλίας, όπου ο εκπαιδευτικός λογίζεται ως “αυθεντία”, διαμορφώνοντας, μ' αυτόν τον τρόπο, συνειδήσεις σύμφωνα με το προσωπικό του αίσθημα αποφυγής καμάτου.
*Πτυχιούχος φιλόλογος του ΕΚΠΑ
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Πίνακες εκπαιδευτικών ΑΣΕΠ: Το «στοίχημα» για τη Μεγάλη Εβδομάδα
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
