Στο εργαστήριο Κβαντικής Υπολογιστικής του Πανεπιστημίου Αθηνών ερευνητές ανασυνθέτουν τις ψηφιακές συνειδήσεις του Σωκράτη και του Πρωταγόρα, οι οποίοι καλούνται να εξετάσουν ένα διαρκώς επίκαιρο κοινωνικό ζήτημα: τη χρησιμότητα και τη δομή των Πανελλαδικών Εξετάσεων.
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Χαίρε, Σωκράτη! Παρατηρώ πώς κάθε καλοκαίρι οι νέοι και οι νέες στην Ελλάδα υποβάλλονται σε ένα εξαιρετικά ψυχοφθόρο τελετουργικό ενηλικίωσης: τις Πανελλαδικές Εξετάσεις. Συμμερίζομαι, λοιπόν, την άποψη όσων υποστηρίζουν πως η δοκιμασία αυτή πρέπει να καταργηθεί, γιατί προκαλεί έντονο άγχος στους μαθητές και στερεί από το Λύκειο την αυτοτέλειά του, μετατρέποντάς το σε ένα στείρο εξεταστικό κέντρο. Παράλληλα, το οικονομικό κόστος των φροντιστηρίων επιβαρύνει δυσανάλογα τις οικογένειες, ενώ οι κοινωνικές προεκτάσεις της επιτυχίας ή – πολύ περισσότερο - της αποτυχίας στιγματίζουν τον ψυχισμό των παιδιών. Μήπως, λοιπόν, ένας τέτοιος θεσμός κάνει περισσότερο κακό παρά καλό;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Η ανησυχία σου για την ευημερία των νέων είναι εύλογη, Πρωταγόρα. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά. Συμφωνούμε, καταρχάς, ότι ο αριθμός των θέσεων στα πανεπιστήμια είναι εκ των πραγμάτων περιορισμένος, καθώς οι αίθουσες, τα εργαστήρια και γενικά οι υποδομές δεν μπορούν να δεχτούν απεριόριστο αριθμό φοιτητών; Φαμέν ἢ οὔ (το δεχόμαστε ή όχι);
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Φαμέν. Αυτό είναι μια αντικειμενική πραγματικότητα.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Εφόσον λοιπόν οι υποψήφιοι είναι περισσότεροι από τις διαθέσιμες θέσεις, είναι αναπόφευκτο να υπάρχει κάποιος τρόπος επιλογής· φαμέν ἢ οὔ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Αναμφίβολα, Σωκράτη. Η ανάγκη επιλογής υπάρχει. Η διαφωνία μου όμως έγκειται στη μορφή της. Θα μπορούσαμε να υιοθετήσουμε εναλλακτικούς τρόπους εισαγωγής. Για παράδειγμα, η εισαγωγή θα μπορούσε να βασίζεται αποκλειστικά στον βαθμό του απολυτηρίου του Λυκείου, όπως προτείνουν κατά καιρούς διάφοροι μεταρρυθμιστές.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Αν το κριτήριο ήταν ο βαθμός του Λυκείου, πώς θα εξασφαλιζόταν η ισοτιμία; Ένα «18» σε ένα σχολείο με πολύ αυστηρά κριτήρια βαθμολόγησης δεν θα αδικούταν σε σχέση με ένα «20» σε ένα σχολείο με υπερβολικά χαλαρά κριτήρια; Επιπλέον, ο Γάλλος κοινωνιολόγος Pierre Bourdieu έχει δείξει ότι η εσωτερική σχολική αξιολόγηση τείνει να επιβραβεύει τη συμμόρφωση και το πολιτισμικό κεφάλαιο του περιβάλλοντος του μαθητή, παρά την καθαρή γνωστική του προσπάθεια. Αν βασιστούμε, λοιπόν, στο Λύκειο, δεν θα οδηγηθούμε – όπως ήδη συμβαίνει με ελέγχους και απολυτήρια - σε έναν πληθωρισμό βαθμών, όπου όλοι θα αριστεύουν στα χαρτιά, αλλά η πραγματική γνώση θα υποβαθμίζεται; Φαμέν ἢ οὔ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Πράγματι, η ανομοιομορφία των σχολείων και η πλειοδοσία σε βαθμούς αποτελούν πρόβλημα. Τότε, ας εξετάσουμε μια άλλη λύση: να ορίζει το κάθε Πανεπιστήμιο ξεχωριστά τον συγκεκριμένο αριθμό εισακτέων που αντέχει και να διοργανώνει τις δικές του, αυτόνομες εισαγωγικές εξετάσεις για τη συμπλήρωση αυτών των θέσεων. Δεν θα ήταν αυτό πιο δίκαιο και εξειδικευμένο;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Ὦ Πρωταγόρα, αυτή η πρόταση μοιάζει εκ πρώτης όψεως λογική, αλλά στην πραγματικότητα ανοίγει την κερκόπορτα για ένα πλήρως διαβλητό και αναξιόπιστο σύστημα. Σκέψου το εξής: αν κάθε ίδρυμα ή κάθε σχολή διενεργεί τις δικές της εξετάσεις, πώς θα διασφαλιστεί το αδιάβλητο της διαδικασίας; Όταν η επιλογή μεταφέρεται σε εκατοντάδες διαφορετικά, τοπικά εξεταστικά κέντρα, πώς θα ελεγχθεί η αντικειμενικότητα των θεμάτων και η μυστικότητα των γραπτών; Ο Αμερικανός οικονομολόγος Milton Friedman είχε αναλύσει πώς τα αποκεντρωμένα συστήματα με υψηλή ισχύ απόφασης τείνουν να δημιουργούν «κλειστά δίκτυα επιρροής». Αν οι εξετάσεις γίνονται εντός του Πανεπιστημίου, οι καθηγητές του ίδιου του ιδρύματος δεν θα γίνονταν αποδέκτες έντονων πιέσεων από γνωριμίες, τοπικούς παράγοντες ή εύπορες οικογένειες; Φαμέν ἢ οὔ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Φαμέν. Οι πιέσεις θα ήταν πράγματι αφόρητες σε τοπικό επίπεδο.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Επιπλέον, αν η μία σχολή επιλέξει θέματα ακραίας δυσκολίας και η άλλη θέματα υπερβολικά εύκολα, πώς θα οριστεί ένα κοινό επιστημονικό και γνωστικό κριτήριο για τους αυριανούς επιστήμονες της χώρας;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Έχεις δίκιο. Το κεντρικό, «τυφλό», σύστημα παρέχει μια εγγύηση αξιοπιστίας που η διάσπαση σε αυτόνομες εξετάσεις τη χάνει. Τι θα συνέβαινε όμως αν η επιλογή γινόταν μέσω ενός διευρυμένου «φακέλου προσόντων» (portfolio), που θα περιλαμβάνει βεβαιώσεις δεξιοτήτων, εθελοντική εργασία και προσωπικές συνεντεύξεις;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Αυτό ακούγεται ελκυστικό, Πρωταγόρα. Όμως, αν εξετάσουμε τη φύση των συνεντεύξεων και των φακέλων, θα δούμε ότι εισάγουν έναν εξίσου έντονο υποκειμενισμό. Ο ψυχολόγος Daniel Kahneman απέδειξε ότι οι κάθε λογής κρίσεις επηρεάζονται βαθύτατα από ασυνείδητες προτιμήσεις των αξιολογητών. Πώς θα διασφαλίσουμε ότι ένας κριτής δεν θα προκρίνει έναν υποψήφιο απλώς επειδή ταιριάζει στα δικά του προσωπικά κριτήρια; Επιπλέον, οι δραστηριότητες ενός φακέλου δεν προϋποθέτουν χρόνο και ευκαιρίες που δεν είναι εξίσου διαθέσιμες για όλους τους μαθητές σε όλες τις περιοχές της χώρας; Φαμέν ἢ οὔ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Φαμέν. Η υποκειμενικότητα είναι πράγματι δύσκολο να εξαλειφθεί. Αλλά τότε, Σωκράτη, γιατί να μην αλλάξουμε τη χρονική δομή της ίδιας της εξέτασης; Είναι δίκαιο να κρίνεται η προσπάθεια τόσων ετών «μια κι έξω», σε τέσσερα μόνο μαθήματα, μέσα σε ένα τρίωρο για το καθένα, στο τέλος της Γ΄ Λυκείου; Αν ένας μαθητής ατυχήσει ή αδιαθετήσει εκείνη τη συγκεκριμένη ημέρα, καταστρέφεται. Δεν θα ήταν προτιμότερο να υπάρχουν πολλαπλές δοκιμασίες κατά τη διάρκεια όλου του Λυκείου, ώστε να μην εξαρτώνται τα πάντα από μία και μόνο στιγμή;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Ὦ Πρωταγόρα, αυτός ο προβληματισμός φαίνεται εκ πρώτης όψεως ορθός. Ας αναλογιστούμε όμως τις συνέπειές του. Αν αντί για μία τελική δοκιμασία, θεσπίσουμε πανελλαδικού τύπου εξετάσεις σε κάθε τάξη του Λυκείου - στην Α΄, στη Β΄ και στη Γ΄- με σκοπό τη βαθμοθηρία, τι θα συμβεί στην καθημερινότητα των εφήβων; Ο ψυχολόγος Robert Karasek έχει αναλύσει πώς η διαρκής πίεση χωρίς περιθώρια ανάκαμψης εξαντλεί τον άνθρωπο. Αν το Λύκειο γίνει ένας αδιάκοπος τριετής εξεταστικός μαραθώνιος, δεν θα πολλαπλασιάσουμε το άγχος αντί να το μειώσουμε; Δεν θα μετατρέψουμε ολόκληρη την εφηβεία σε μια συνεχή κατάσταση επιφυλακής; Φαμέν ἢ οὔ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Υπάρχει αυτός ο κίνδυνος, Σωκράτη. Η πίεση θα μπορούσε να γίνει παρατεταμένη.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Επιπλέον, η ύπαρξη ενός συγκεκριμένου και καθορισμένου χρονικού στόχου στο τέλος της διαδρομής επιτρέπει στον μαθητή να ωριμάσει πνευματικά. Ο παιδαγωγός Lev Vygotsky τόνιζε ότι η γνωστική ανάπτυξη δεν είναι γραμμική· ένας μαθητής που δυσκολεύεται στην Α΄ Λυκείου μπορεί να αναπτύξει την κριτική του σκέψη στη Γ΄ Λυκείου. Αν τον βαθμολογούμε πανελλαδικά σε κάθε του βήμα, δεν του στερούμε το δικαίωμα να διορθώσει την πορεία του και να ανακάμψει στην τελική ευθεία; Η μία και τελική δοκιμασία λειτουργεί τελικά ως προστασία για εκείνον που άργησε να βρει τον ρυθμό του. Όσο για το άγχος, η ψυχολόγος Carol Dweck αναφέρει ότι οι προκλήσεις βοηθούν στην ανάπτυξη μιας «νοοτροπίας εξέλιξης» (growth mindset). Το άγχος, άλλωστε, δεν πηγάζει από την εξέταση, αλλά από την κοινωνική υπερβολή που ταυτίζει ένα αποτέλεσμα με την αξία του ανθρώπου. Αντί, λοιπόν, να καταργήσουμε το αντικειμενικό κριτήριο, οφείλουμε να αλλάξουμε την κουλτούρα μας απέναντι στην επιτυχία και την αποτυχία. Φαμέν ἢ οὔ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Συμφωνώ ότι η πνευματική ωρίμανση χρειάζεται χρόνο. Τι γίνεται όμως με το τεράστιο οικονομικό βάρος; Οι οικογένειες υποχρεώνονται να ξοδεύουν μια περιουσία στα φροντιστήρια για να προετοιμάσουν τα παιδιά τους για αυτή την τελική δοκιμασία. Αν καταργούνταν οι εξετάσεις, δεν θα απαλλασσόταν η κοινωνία από αυτή την οικονομική αιμορραγία;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Για να το δούμε αυτό πιο προσεκτικά. Πιστεύεις, Πρωταγόρα, ότι η ύπαρξη των φροντιστηρίων οφείλεται στις Πανελλαδικές Εξετάσεις ή στην ίδια την επιθυμία των γονέων να εξασφαλίσουν ένα πλεονέκτημα για τα παιδιά τους σε συνθήκες έντονου ανταγωνισμού; Αν η εισαγωγή γινόταν με οποιοδήποτε άλλο από τα κριτήρια που προέκρινες προηγουμένως, οι οικογένειες θα σταματούσαν να αναζητούν εξωτερική βοήθεια; Όπως είδαμε, οι προνομιούχες τάξεις μετατρέπουν πάντα το οικονομικό τους κεφάλαιο σε εκπαιδευτικό πλεονέκτημα. Αν το σύστημα άλλαζε, η ιδιωτική δαπάνη απλώς θα μετατοπιζόταν: θα πληρώνονταν σύμβουλοι για τη δημιουργία φακέλων, ιδιαίτερα μαθήματα για τους βαθμούς του σχολείου ή φροντιστήρια από ακόμη μικρότερη ηλικία για τις διαδοχικές εξετάσεις κάθε τάξης. Το φροντιστήριο, λοιπόν, δεν είναι γέννημα των εξετάσεων, αλλά της ανάγκης για προετοιμασία απέναντι σε έναν περιορισμένο αριθμό θέσεων. Μήπως, μάλιστα, οι Πανελλαδικές είναι το μόνο σύστημα όπου η οικονομική υπεροχή κάποιου σταματά έξω από την πόρτα του εξεταστικού κέντρου, καθώς εκεί όλοι γράφουν τα ίδια θέματα, την ίδια χρονική στιγμή, με καλυμμένα ονόματα; Φαμέν ἢ οὔ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Πράγματι, η επιθυμία για προβάδισμα δεν θα εξαφανιζόταν. Όμως, Σωκράτη, η τρέχουσα μορφή εξακολουθεί να στερεί από το Λύκειο την αυτοτέλειά του. Το σχολείο παύει να λειτουργεί ως αυτόνομος χώρος γενικής παιδείας και υποτάσσεται πλήρως στις ανάγκες των εισαγωγικών εξετάσεων, με την παπαγαλία και την αποστήθιση να εξοβελίζουν την κριτική σκέψη.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Ὦ φίλε μου, τι ακριβώς εννοούμε όταν λέμε «αυτοτέλεια» του Λυκείου; Μήπως η παιδεία δεν είναι ένας ενιαίος, συνεχής και αδιάσπαστος οργανισμός; Πώς μπορεί μια εκπαιδευτική βαθμίδα να είναι αποκομμένη από την προηγούμενη και την επόμενη, σαν να μην υπάρχει συνέχεια στη γνώση; Ο μεγάλος παιδαγωγός John Dewey τόνιζε ότι η εκπαίδευση είναι μια συνεχής ανασυγκρότηση της εμπειρίας. Το Λύκειο δεν αποτελεί έναν απομονωμένο κόσμο· οφείλει να συνδέεται οργανικά με την ανώτατη εκπαίδευση και την κοινωνία. Ο ισχυρισμός ότι οι εξετάσεις στερούν την «αυτοτέλειά» του είναι ένας μύθος. Το Λύκειο πιέζεται επειδή η κοινωνία αντιμετωπίζει τη γνώση εργαλειακά, ως μέσο για το «χαρτί», το πτυχίο – εισιτήριο για την αγορά εργασίας, και όχι ως βάση για την ολόπλευρη καλλιέργεια του ατόμου και πολίτη. Αν αλλάξεις το σύστημα εισαγωγής, το σχολείο απλώς θα υποταχθεί στο νέο κριτήριο, χωρίς να κερδίσει καμία ουσιαστική αυτονομία. Επιπλέον, η ίδια η φύση των θεμάτων έχει εξελιχθεί. Αν κοιτάξεις τα θέματα των τελευταίων ετών, απαιτούν κριτική σκέψη και συνδυαστική ικανότητα. Ο γνωστικός ψυχολόγος Jerome Bruner υποστήριζε ότι η βαθιά κατανόηση των θεμελιωδών αρχών μιας επιστήμης είναι αυτή που επιτρέπει τη μεταφορά της γνώσης σε νέα προβλήματα. Οι εξετάσεις, παρά τις ατέλειές τους, ελέγχουν ακριβώς αυτή τη δομημένη γνώση. Φαμέν ἢ οὔ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Δέχομαι την επιχειρηματολογία σου για τη δομή της δοκιμασίας, Σωκράτη. Ας σταθούμε όμως στην ίδια τη στιγμή της κρίσης, που είναι και η κατακλείδα της διαδικασίας: τη βαθμολόγηση των γραπτών. Πώς εξασφαλίζεται η αντικειμενικότητα όταν παρεμβαίνει ο ανθρώπινος παράγοντας; Αρκεί η διπλή βαθμολόγηση από ένα σώμα εκπαιδευτικών ή μήπως η σύγχρονη τεχνολογία προσφέρει μια πιο αξιόπιστη λύση; Αν αναθέταμε τη βαθμολόγηση σε συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης (AI), δεν θα εκμηδενίζαμε κάθε ίχνος ανθρώπινης υποκειμενικότητας, κούρασης ή προκατάληψης;
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Αυτός ο προβληματισμός αγγίζει το μέλλον της ίδιας της νόησης, Πρωταγόρα. Ας εξετάσουμε πρώτα τη φύση της ανθρώπινης βαθμολόγησης. Όταν δύο ανεξάρτητοι βαθμολογητές κρίνουν ένα γραπτό με καλυμμένα τα στοιχεία του μαθητή, και ένας τρίτος παρεμβαίνει σε περίπτωση απόκλισης, δεν έχουμε μια δικλείδα ασφαλείας βασισμένη στη διασταύρωση της κρίσης; ΄Αλλωστε, οι έρευνες έχουν δείξει ότι η διεπιστημονική και συλλογική κρίση μειώνει το προσωπικό σφάλμα. Τι θα συνέβαινε όμως αν παραδίδαμε τα γραπτά, ειδικά τα δοκίμια της Γλώσσας ή της Λογοτεχνίας, σε ένα ρομπότ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Θα είχαμε μια μαθηματική, απόλυτη σταθερότητα. Το ρομπότ δεν κουράζεται, ούτε επηρεάζεται από τον κακό γραφικό χαρακτήρα.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Σωστά, δεν κουράζεται. Όμως, η Τεχνητή Νοημοσύνη βαθμολογεί αναγνωρίζοντας μοτίβα και στατιστικές πιθανότητες με βάση τα δεδομένα με τα οποία έχει εκπαιδευτεί. Ο γλωσσολόγος Noam Chomsky έχει επισημάνει ότι αυτά τα συστήματα στερούνται πραγματικής κατανόησης του νοήματος, της δημιουργικότητας και του βάθους της ανθρώπινης σκέψης. Αν ένας μαθητής αναπτύξει μια εξαιρετικά πρωτότυπη, ευφυή αλλά αντισυμβατική ιδέα, που ξεφεύγει από τα συνηθισμένα μοτίβα των εγχειριδίων, πώς θα την αξιολογήσει η μηχανή; Δεν θα τη θεωρήσει «λάθος», επειδή δεν ταιριάζει με τις στατιστικές της προδιαγραφές; Αν, λοιπόν, αντικαταστήσουμε το σώμα των ειδικών εκπαιδευτικών με ρομπότ, δεν κινδυνεύουμε να επιβάλουμε μια απόλυτη πνευματική ομοιομορφία, τιμωρώντας την πρωτοτυπία και επιβραβεύοντας μια τυποποιημένη μετριότητα; Φαμέν ἢ οὔ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Φαμέν, Σωκράτη. Η κρίση της ανθρώπινης σκέψης απαιτεί τελικά ανθρώπινη συνείδηση. Φαίνεται πως η αναζήτηση ενός απόλυτα τέλειου συστήματος είναι ουτοπική, και η ανάγκη για ένα κοινό, αδιάβλητο και αντικειμενικό μέτρο, ελεγχόμενο από την ανθρώπινη εμπειρία, παραμένει η πιο στέρεη βάση που διαθέτουμε.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Έτσι είναι, φίλε μου. Και ακριβώς επειδή πρόκειται για τη μοναδική στέρεη βάση που προστατεύει τα παιδιά όλων των πολιτών, οφείλουμε να είμαστε επιφυλακτικοί απέναντι σε όσους χωρίς να προτείνουν καμία απολύτως εφαρμόσιμη ή ασφαλή εναλλακτική, μιλούν - ἐλαφρᾷ τῇ καρδίᾳ - για την άμεση κατάργηση αυτού του θεσμού. Φαμέν ἢ οὔ;
ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ: Φαμέν, Σωκράτη. Η εκπαιδευτική πολιτική απαιτεί ευθύνη και όχι ρητορείες εντυπωσιασμού.
Επίλογος: Η οθόνη του υπολογιστή επανέρχεται στην αρχική της κατάσταση, καθώς τα δύο ολογράμματα ολοκληρώνουν τη συζήτησή τους. Οι ερευνητές κρατούν τις σημειώσεις τους, συνειδητοποιώντας ότι η αξία των Πανελλαδικών Εξετάσεων δεν έγκειται στην τελειότητά τους, αλλά στο γεγονός ότι παραμένουν το πιο αντικειμενικό και δίκαιο εργαλείο μέτρησης σε έναν κόσμο γεμάτο υποκειμενικές ατέλειες και σκοπιμότητες.
*Ο Κωνσταντίνος Πούλιος είναι φιλόλογος και συγγραφέας
