Περισσότεροι από 162.000 υποψήφιοι στις Πανελλήνιες εξετάσεις βρέθηκαν εκτός της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης κατά την πενταετία 2021-2025, χρονικό διάστημα που συμπίπτει απόλυτα με την εφαρμογή του μέτρου της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής (ΕΒΕ).
Το πλέον εντυπωσιακό και συνάμα ανησυχητικό εύρημα στους αριθμούς δεν εντοπίζεται στον συνολικό αριθμό των αποκλεισμένων, αλλά στο γεγονός ότι οι 132.880 εξ αυτών –δηλαδή σχεδόν οκτώ στους δέκα υποψηφίους– δεν κατάφεραν καν να φτάσουν στο στάδιο της συμπλήρωσης του Μηχανογραφικού Δελτίου.
Τα δεδομένα αυτά αποδεικνύουν ότι ο παραδοσιακός μηχανισμός αποκλεισμού από τα ελληνικά πανεπιστήμια έχει αλλάξει ριζικά φύση. Για δεκαετίες, το «φιλτράρισμα» γινόταν μέσω των βάσεων εισαγωγής κατά την τελική φάση της ανακοίνωσης των αποτελεσμάτων. Σήμερα, η ίδια η ΕΒΕ λειτουργεί ως ένας εκ των προτέρων θεσμοθετημένος φραγμός, ο οποίος στερεί το δικαίωμα συμμετοχής στη διαδικασία επιλογής σχολών προτού καν αυτή ξεκινήσει.
Η συγκεκριμένη έρευνα εστιάζει στις κατηγορίες «Επιλογή ΓΕΛ» και «Επιλογή ΕΠΑΛ» των επίσημων πινάκων του Υπουργείου Παιδείας, οι οποίες αντιπροσωπεύουν περίπου το 90% των υποψηφίων κάθε έτους. Σημειώνεται ότι από τη μελέτη εξαιρούνται οι ειδικές κατηγορίες, οι υποψήφιοι του 10% και οι πληγέντες από σοβαρές παθήσεις, καθώς υπάγονται σε διαφορετικά θεσμικά καθεστώτα εισαγωγής.
Οι δύο «δεξαμενές» του αποκλεισμού της ΕΒΕ
Η χαρτογράφηση της τελευταίας πενταετίας αναδεικνύει δύο εντελώς διακριτές κατηγορίες υποψηφίων που δεν πέρασαν το κατώφλι των Πανεπιστημίων.
Η πρώτη και πολυπληθέστερη δεξαμενή αφορά τους μαθητές που δεν έπιασαν τα ακαδημαϊκά όρια της ΕΒΕ, με αποτέλεσμα το σύστημα να τους κλειδώσει αυτόματα εκτός της υποβολής Μηχανογραφικού.
Η δεύτερη δεξαμενή περιλαμβάνει εκείνους που απέκτησαν μεν το δικαίωμα και κατέθεσαν μηχανογραφικό δελτίο, αλλά τελικά έμειναν εκτός ΑΕΙ επειδή τα μόριά τους δεν επαρκούσαν για τις σχολές που επέλεξαν.
Τα στατιστικά στοιχεία είναι αμείλικτα. Στα Γενικά Λύκεια, από το σύνολο των 369.455 παιδιών που ρίχτηκαν στη μάχη των Πανελλαδικών την πενταετία 2021-2025, τα 114.442 έμειναν εκτός Τριτοβάθμιας. Πρόκειται για ένα απολύτως σταθεροποιημένο ποσοστό της τάξης του ~31% επί του συνόλου των υποψηφίων των ΓΕΛ.
Στα Επαγγελματικά Λύκεια (ΕΠΑΛ), ωστόσο, η εικόνα διαφοροποιείται ριζικά. Με βάση τα δεδομένα, οι αποκλεισμοί μοιράζονται σχεδόν στα ίσα: 28.972 υποψήφιοι κόπηκαν λόγω ΕΒΕ, έναντι 19.463 που έμειναν εκτός λόγω βάσεων. Αυτό σημαίνει ότι η ΕΒΕ ευθύνεται για το 60% και οι βάσεις για το 40% των αποκλεισμών. Στην περίπτωση των ΕΠΑΛ, το σύστημα αποδεικνύεται διπλά σκληρό: όχι μόνο η ΕΒΕ αποδεκατίζει τους υποψηφίους, αλλά ακόμη κι αν κάποιος την ξεπεράσει, η πιθανότητα να μην πιάσει τη βάση καμιάς σχολής παραμένει εξαιρετικά υψηλή, αγγίζοντας το 40% όσων υποβάλλουν μηχανογραφικό.
Η Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής ως ο απόλυτος κυρίαρχος του συστήματος
Παρά το γεγονός ότι η δημόσια συζήτηση αναλώνεται κάθε χρόνο σχεδόν αποκλειστικά στις αυξομειώσεις των βάσεων, η δημοσιογραφική και εκπαιδευτική ανάλυση στρέφει το βλέμμα στην πραγματική ρίζα του προβλήματος. Από τους 162.877 συνολικά αποκλεισμένους της πενταετίας, οι 132.880 τέθηκαν εκτός μάχης πριν καν αγγίξουν το μηχανογραφικό, ενώ μόλις 29.997 έχασαν την εισαγωγή τους στις λεπτομέρειες των μορίων.
Σε γενικό επίπεδο, το 81,6% των αποκλεισμών φέρει τη σφραγίδα της ΕΒΕ. Πίσω από αυτόν τον μέσο όρο, όμως, κρύβεται μια βαθιά ανισότητα ανάμεσα σε ΓΕΛ και ΕΠΑΛ. Στα ΓΕΛ, η ΕΒΕ συνιστά τον απόλυτο μηχανισμό φιλτραρίσματος, καθώς είναι υπεύθυνη για πάνω από το 90% των περιπτώσεων που μένουν εκτός πανεπιστημίων. Στα ΕΠΑΛ, η ΕΒΕ συνυπάρχει με έναν δεύτερο, εξίσου ανυπέρβλητο σκόπελο, καθώς ένα τεράστιο ποσοστό μαθητών αποτυγχάνει να εισαχθεί ακόμη και μετά την κατάθεση του μηχανογραφικού του.
Η εντυπωσιακή σταθερότητα των ποσοστών αυτών από χρονιά σε χρονιά αποδεικνύει περίτρανα ότι δεν έχουμε να κάνουμε με ένα συγκυριακό φαινόμενο, εξαρτώμενο από τη δυσκολία των θεμάτων ή τις επιδόσεις μιας συγκεκριμένης φουρνιάς μαθητών. Αντίθετα, πρόκειται για ένα μόνιμο, δομικό χαρακτηριστικό του υφιστάμενου εξεταστικού συστήματος.
Το δραματικό αδιέξοδο της τεχνικής εκπαίδευσης
Η κατάσταση εμφανίζεται ακόμα πιο ζοφερή για τους αποφοίτους των Επαγγελματικών Λυκείων. Από τους 77.498 υποψηφίους των ΕΠΑΛ που συμμετείχαν στις Πανελλαδικές κατά την εξεταζόμενη πενταετία, το εισιτήριο για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση εξασφάλισαν μόλις 29.063. Με άλλα λόγια, περίπου έξι στους δέκα υποψηφίους των ΕΠΑΛ αποκλείονται κάθε χρόνο, με τα ποσοστά αποτυχίας να παραμένουν «καρφωμένα» μεταξύ 61,4% και 63,5%.
Σε πλήρη αντίθεση με τα ΓΕΛ, όπου ο μαθητής που υπερβαίνει την ΕΒΕ έχει σχεδόν εξασφαλισμένη μια θέση σε κάποιο τμήμα, στα ΕΠΑΛ το σύστημα λειτουργεί εντελώς διαφορετικά. Η ΕΒΕ ευθύνεται για το 60% των αποκλεισμών και οι βάσεις για το υπόλοιπο 40%.
Η παγίωση αυτής της κατάστασης αποκτά ιδιαίτερη κοινωνική και ταξική σημασία, αν αναλογιστεί κανείς ότι η επαγγελματική εκπαίδευση επιλέγεται κατά κύριο λόγο από ένα μεγάλο κομμάτι του μαθητικού πληθυσμού της περιφέρειας, καθώς και από παιδιά που προέρχονται από οικονομικά ασθενέστερες οικογένειες.
Το μεγάλο παράδοξο με τις 61.214 κενές θέσεις στα Πανεπιστήμια
Το πλέον οξύμωρο και αντιφατικό εύρημα της πενταετίας εντοπίζεται στη συνύπαρξη χιλιάδων αποκλεισμένων υποψηφίων με δεκάδες χιλιάδες κενές θέσεις στα αμφιθέατρα. Την ίδια ώρα που 162.877 νέοι έμεναν εκτός, τα ελληνικά πανεπιστήμια κατέγραφαν συνολικά 61.214 κενές θέσεις – θέσεις οι οποίες είχαν προκηρυχθεί κανονικά αλλά δεν καλύφθηκαν ποτέ.
Εδώ, ωστόσο, καταγράφονται δύο εκ διαμέτρου αντίθετες πραγματικότητες. Στα Γενικά Λύκεια, έμειναν ακάλυπτες 60.102 θέσεις από τις 314.813 διαθέσιμες της πενταετίας. Δηλαδή, περίπου μία στις πέντε θέσεις (19,1%) παρέμεινε κενή, με το αποκορύφωμα να καταγράφεται κατά το πρώτο έτος εφαρμογής της ΕΒΕ, όταν το 26,1% των θέσεων έμεινε στα αζήτητα. Στα ΕΠΑΛ, καταγράφηκαν μόλις 1.112 κενές θέσεις από τις 28.527 διαθέσιμες, ποσοστό που μεταφράζεται σε ένα σχεδόν μηδαμινό 3,9%. Οι θέσεις των ΕΠΑΛ υπερκαλύπτονται σχεδόν πλήρως κάθε χρόνο.
Το πρόβλημα για τους μαθητές των ΕΠΑΛ δεν είναι η διαχείριση των κενών θέσεων, αλλά η ίδια η στενότητα της προσφοράς: 28.527 θέσεις σε βάθος πενταετίας για 77.498 υποψηφίους. Πρόκειται για μια ξεκάθαρη δομική ανισορροπία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, η οποία δεν σχετίζεται με καμία γεωγραφική ή άλλη κατανομή.
Στον αντίποδα, στα ΓΕΛ συνυπάρχουν ταυτόχρονα 114.442 αποκλεισμένοι και 60.102 κενές θέσεις. Θεωρητικά, περισσότεροι από τους μισούς αποκλεισμένους μαθητές των Γενικών Λυκείων θα μπορούσαν σήμερα να σπουδάζουν, εάν το σύστημα τους είχε επιτρέψει να εισέλθουν στη διαδικασία της επιλογής.
Η εξήγηση αυτού του φαινομένου βρίσκεται στη λειτουργία της ΕΒΕ ως ενός οριζόντιου, καθολικού φίλτρου. Όταν ένας υποψήφιος δεν πιάνει το ελάχιστο προαπαιτούμενο όριο έστω και σε ένα μάθημα, αποκλείεται αυτόματα από το σύστημα. Του αφαιρείται η δυνατότητα να δηλώσει ακόμη και περιφερειακά ή λιγότερο δημοφιλή τμήματα, τα οποία τελικά καταλήγουν να ερημώνουν. Με αυτόν τον τρόπο, ο αποκλεισμός των υποψηφίων και η κενότητα των σχολών μετατρέπονται σε δύο φαινόμενα που αλληλοτροφοδοτούνται μέσα στο ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα.
Συμπεράσματα και ερωτήματα μετά την πενταετία
Η Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής θεσπίστηκε με την επίσημη διακήρυξη της διασφάλισης ενός ελάχιστου ακαδημαϊκού επιπέδου για την πρόσβαση στα ανώτατα ιδρύματα.
Αποτιμώντας, ωστόσο, τα αποτελέσματα πέντε ετών εφαρμογής, τα συμπεράσματα που προκύπτουν είναι ξεκάθαρα. Στα ΓΕΛ ο κύριος υπεύθυνος για τον αποκλεισμό των μαθητών είναι η ίδια η ΕΒΕ (σε ποσοστό άνω του 90%) και όχι οι τελικές βάσεις των σχολών. Στα ΕΠΑΛ η ΕΒΕ αποτελεί μέρος μόνο του προβλήματος, το οποίο περιπλέκεται από τον εξαιρετικά περιορισμένο αριθμό διαθέσιμων θέσεων.
Στα ΓΕΛ παράγεται το οξύμωρο σχήμα της ταυτόχρονης ύπαρξης δεκάδων χιλιάδων αποκλεισμένων και δεκάδων χιλιάδων κενών θέσεων.
Το θεμελιώδες ερώτημα που τίθεται πλέον με επιτακτικό τρόπο δεν είναι απλώς αν η ΕΒΕ εκπλήρωσε την αρχική της αποστολή, αλλά αν ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόζεται αντιμετωπίζει δίκαια και αποτελεσματικά τους διαφορετικούς τύπους λυκείου. Εάν ο αρχικός στόχος ήταν η ποιοτική θωράκιση της ανώτατης εκπαίδευσης, είναι πλέον σαφές ότι απαιτείται μια διαφοροποιημένη επαναβαθμονόμηση του συστήματος, καθώς η τρέχουσα λειτουργία του παράγει σοβαρές στρεβλώσεις. Το ζήτημα, σε κάθε περίπτωση, παραμένει καθαρά θέμα πολιτικής επιλογής και όχι ψυχρής αριθμητικής.
