Πριν από περίπου επτά αιώνες, μια γυναίκα με το όνομα Μαρία Σκουλαίνα είχε στην κατοχή της κάτι που ξεπερνούσε σε βαρύτητα την ίδια την αξία του χρυσού του: ένα δαχτυλίδι φτιαγμένο για να αποτυπώνει το όνομά της πάνω σε έγγραφα.
Αυτό το βυζαντινό χρυσό δαχτυλίδι-σφραγίδα του 14ου αιώνα ήρθε τώρα στο φως κοντά στο Ζλάτογκραντ, στην Ανατολική Ροδόπη της Βουλγαρίας, διασώζοντας ένα σπάνιο και ασυνήθιστα προσωπικό ίχνος μιας γυναίκας που είχε την εξουσία να επικυρώνει έγγραφα στο δικό της όνομα.
Η «σεβαστή Μαρία Σκουλαίνα»
Η επιγραφή την προσδιορίζει ως «σεβαστή Μαρία Σκουλαίνα». Τα γυναικεία δαχτυλίδια-σφραγίδες αυτής της περιόδου είναι σημαντικά πιο σπάνια από εκείνα που παραπέμπουν σε άνδρες, γεγονός που καθιστά το αντικείμενο σημαντικό όχι απλώς ως βυζαντινό κόσμημα, αλλά ως απόδειξη μιας γυναίκας της οποίας η κοινωνική θέση επέτρεπε στην ταυτότητά της να έχει νομική ή διοικητική βαρύτητα.
Ο αρχαιολόγος καθηγητής Νικολάι Οβτσάροφ, ο οποίος μοιράστηκε μια λεπτομερή αναφορά για το δαχτυλίδι και το ιστορικό του πλαίσιο, το συνδέει με τη μεσαιωνική περιοχή της Αχριδούς. Το ακριβές αρχαιολογικό του πλαίσιο δεν έχει διασωθεί, αλλά αναφέρεται ότι το δαχτυλίδι προήλθε από την περιοχή του Ζλάτογκραντ και αργότερα εντάχθηκε στην επίσημα καταχωρισμένη ιδιωτική συλλογή του μηχανικού Αλεξάντερ Μιτούσεφ.
Το Βουλγαρικό Πρακτορείο Ειδήσεων (BTA), το οποίο μετέδωσε την είδηση για το δαχτυλίδι όταν αυτό παρουσιάστηκε δημόσια στο Ζλάτογκραντ στις 5 Σεπτεμβρίου, προσθέτει λίγο μεγαλύτερη γεωγραφική ακρίβεια.
Σύμφωνα με το BTA, το αντικείμενο εντοπίστηκε σε μια έκταση τεσσάρων έως πέντε χιλιομέτρων κοντά στο Ζλάτογκραντ, η οποία εκτείνεται προς τα ελληνικά σύνορα.
Ένα όνομα φτιαγμένο για να αφήνει το αποτύπωμά του
Με μια πρώτη ματιά, το δαχτυλίδι ανήκει στον γνώριμο κόσμο του μεσαιωνικού πλούτου και της επίδειξης. Ωστόσο, το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του δεν είναι το πολύτιμο μέταλλο, αλλά η επιγραφή που είναι χαραγμένη στην επιφάνειά του.
Ο ειδικός στη σφραγιδολογία, Ντιμίταρ Στοΐμενοφ, διάβασε το ελληνικό κείμενο, το οποίο αναφέρεται στη «σεβαστή Μαρία Σκουλαίνα».
Τα γράμματα χαράχτηκαν σε αρνητικό (ανάστροφα), επιτρέποντας στην επιγραφή να εμφανίζεται σωστά όταν το δαχτυλίδι πιεζόταν πάνω σε μαλακωμένο κερί. Μια πρακτική λειτουργία που αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να κατανοήσουμε το αντικείμενο. Επρόκειτο για ένα κόσμημα, αλλά ταυτόχρονα ήταν και ένα εργαλείο μέσω του οποίου η Μαρία μπορούσε να επικυρώσει ένα έγγραφο, αφήνοντας ένα αποτύπωμα που έφερε το δικό της όνομα και τον τίτλο της.
Για τις γυναίκες στον διασωθέντα κόσμο των εγγράφων της Ύστερης Βυζαντινής Περιόδου, τέτοιου είδους αποδεικτικά στοιχεία δεν είναι κοινά.
Οι άνδρες εμφανίζονται πολύ συχνότερα ως εκείνοι που υπογράφουν και σφραγίζουν επίσημα έγγραφα, και κατά συνέπεια, στα διασωθέντα επώνυμα δαχτυλίδια-σφραγίδες κυριαρχούν οι άνδρες ιδιοκτήτες. Το δαχτυλίδι της Μαρίας, επομένως, προσφέρει στους ιστορικούς κάτι πολύ πιο οικείο από έναν τίτλο που απλώς διασώθηκε σε έναν γραπτό κατάλογο.
Τοποθετεί μια συγκεκριμένη γυναίκα πίσω από ένα αντικείμενο που μπορούσε να κρατήσει, να φορέσει και να χρησιμοποιήσει ως μια ορατή έκφραση της κοινωνικής της εξουσίας.
Στους κύκλους της ύστερης βυζαντινής αριστοκρατίας
Τα παλαιογραφικά χαρακτηριστικά της επιγραφής παραπέμπουν στις μεσαίες δεκαετίες του 14ου αιώνα, πιθανότατα μεταξύ των δεκαετιών του 1330 και του 1350.Ο Οβτσάροφ πιστεύει ότι το δαχτυλίδι κατασκευάστηκε σε ένα επαρχιακό εργαστήριο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας κατά την περίοδο των Παλαιολόγων.
Ο τίτλος της Μαρίας προσφέρει ένα ακόμη στοιχείο για τον κόσμο στον οποίο ζούσε.
Ο όρος «Σεβαστή», η θηλυκή μορφή που συνδέεται με τον ελληνικό τίτλο «σεβαστός», προέρχεται από μια λέξη που φέρει έννοιες όπως «αξιοσέβαστη» ή «εξοχότατη».
Ο τίτλος αυτός κατείχε κάποτε μια πολύ πιο περίοπτη θέση στη βυζαντινή ιεραρχία, αλλά η σημασία του άλλαξε με την πάροδο του χρόνου.
Μέχρι τον 13ο και 14ο αιώνα, οι σεβαστοί συνδέονταν συχνότερα με τις επαρχιακές ελίτ και με άτομα που κατείχαν μεσαίου ή χαμηλότερου επιπέδου δικαστικές και δημοσιονομικές θέσεις.
Επομένως, δεν πρέπει αυτόματα να φανταστούμε τη Μαρία ως μια από τις πιο ισχυρές γυναίκες της αυτοκρατορικής αυλής.
Αυτό που δείχνει με μεγαλύτερη ασφάλεια το δαχτυλίδι είναι ότι ανήκε σε έναν κοινωνικό κόσμο όπου το στάτους, η περιουσία και η εξουσία υπογραφής εγγράφων είχαν σημασία — και ότι το δικό της όνομα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την επικύρωση μιας πράξης. Αυτή η διάκριση καθιστά το αντικείμενο περισσότερο συναρπαστικό παρά λιγότερο.
Η Μαρία δεν αναδύεται ως μια ανώνυμη «Βυζαντινή ευγενής», αλλά ως μια γυναίκα που κατείχε μια αναγνωρίσιμη θέση μέσα στην περίπλοκη επαρχιακή κοινωνία των τελευταίων αιώνων της αυτοκρατορίας.
Αναζητώντας τα ίχνη της Μαρίας Σκουλαίνας: Μπορεί να ταυτοποιηθεί;
Το επώνυμό της μπορεί να βοηθήσει στον περαιτέρω περιορισμό αυτού του κόσμου.
Το «Σκουλαίνα» είναι η θηλυκή μορφή που προέρχεται από το «Σκουλής», ένα όνομα που καταγράφεται σε έγγραφα του 14ου αιώνα από περιοχές όπως η Θεσσαλονίκη, οι Σέρρες, η Χαλκιδική και τμήματα της Ροδόπης που βλέπουν προς το Αιγαίο.
Οι άνθρωποι που έφεραν αυτό το όνομα ανήκαν σε διαφορετικά κοινωνικά στρώματα. Μεταξύ των πιο επιφανών ήταν ο Μιχαήλ Σκουλής, ο οποίος κατείχε τον τίτλο του «καθολικού κριτή των Ρωμαίων» το 1370–1371.
Ο Οβτσάροφ επισημαίνει επίσης ένα έγγραφο του 1338 που αναφέρει έναν σεβαστό Σκουλή, ο οποίος είχε στην κατοχή του γη στο ανατολικό τμήμα του κάμπου των Σερρών.
Ο ίδιος προτείνει ότι η Μαρία Σκουλαίνα μπορεί να ήταν η σύζυγος αυτού του άνδρα, αν και τα διασωθέντα στοιχεία δεν αποδεικνύουν αυτή τη σχέση με βεβαιότητα.
Η υπόθεση αυτή, ωστόσο, είναι γεωγραφικά πιθανή. Η γνωστή κατανομή του ονόματος Σκουλής στην αιγαιακή Μακεδονία, τη Θεσσαλονίκη, τη Χαλκιδική και την ευρύτερη περιοχή τοποθετεί τα μέλη αυτού του κοινωνικού δικτύου σχετικά κοντά στην Ανατολική Ροδόπη.
Η Μαρία, επομένως, μπορεί να είχε στην κατοχή της περιουσία στην Αχριδώ ή ακόμη και να ζούσε εκεί, όπως υποδηλώνει ο Οβτσάροφ. Ωστόσο, χωρίς μια ασφαλή αρχαιολογική τοποθεσία εύρεσης ή ένα έγγραφο που να την ταυτοποιεί ρητά, αυτό το κομμάτι της βιογραφίας της πρέπει να παραμείνει μια τεκμηριωμένη υπόθεση και όχι ένα επιβεβαιωμένο γεγονός.
Γεωγραφικοί άξονες: Από το οχυρό του Περπερικόν έως τα παράλια του Αιγαίου
Το τοπίο γύρω από το Ζλάτογκραντ δεν ήταν απομονωμένο από τον ευρύτερο βυζαντινό κόσμο.
Διαδρομές που ακολουθούσαν τους ποταμούς Άρδα και Βάρμπιτσα συνέδεαν την Ανατολική Ροδόπη με τις ακτές του Αιγαίου και με αστικά κέντρα όπως η Θεσσαλονίκη, η Ξάνθη, η Δράμα και οι Σέρρες.
Μέσα σε αυτό το δίκτυο βρισκόταν το μεσαιωνικό Υπερπεράκιον, το οποίο σήμερα ταυτίζεται με το Περπερικόν, ένα από τα σημαντικά κέντρα της Αχριδούς.
Η αρχαιολογική έρευνα σε ολόκληρη την περιοχή έχει αποκαλύψει ένα πυκνό μεσαιωνικό τοπίο, το οποίο περιλάμβανε επίσης τοποθεσίες όπως η Ούστρα, ο Μνέακος, ο Κρίβους, ο Πάτμος και ο Εφραίμ.
Οι διασυνδέσεις αυτές προσφέρουν ένα αξιόπιστο πλαίσιο για μια γυναίκα της οποίας τα οικογενειακά ή περιουσιακά συμφέροντα ενδέχεται να διέσχιζαν τα πολιτικά και οικονομικά τοπία μεταξύ της Ροδόπης και της Μακεδονίας του Αιγαίου.
Δεν μπορούν να μας πουν με ακρίβεια πού ζούσε η Μαρία, αλλά βοηθούν να εξηγηθεί πώς ένα δαχτυλίδι που έφερε το όνομά της θα μπορούσε να έχει φτάσει στην περιοχή γύρω από το Ζλάτογκραντ.
Η έλλειψη ενός τεκμηριωμένου αρχαιολογικού πλαισίου ανασκαφής παραμένει ο μεγαλύτερος περιορισμός του αντικειμένου.
Οι αρχαιολόγοι δεν μπορούν να συνδέσουν με ασφάλεια το δαχτυλίδι με μια συγκεκριμένη κατοικία, στρώμα οικισμού ή στιγμή απώλειας, και αυτό το ελλιπές πλαίσιο περιορίζει όσα μπορούν να ανασυσταθούν για το τελευταίο του ταξίδι.
Ένα μικρό εύρημα, μια σπάνια γυναικεία «φωνή» στην Ιστορία
Ό,τι διασώζεται, ωστόσο, είναι ασυνήθιστα άμεσο. Ο χρυσός μπορεί να μας μιλήσει για τον πλούτο, τη χειροτεχνία και τη μόδα, αλλά η επιγραφή σε αυτό το δαχτυλίδι δίνει στο αντικείμενο κάτι που η αρχαιολογία σπάνια διασώζει τόσο καθαρά:
Το όνομα μιας γυναίκας συνδεδεμένο με μια πράξη εξουσίας. Η Μαρία Σκουλαίνα παραμένει μια αινιγματική φιγούρα.
Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πού έζησε, ποια έγγραφα σφράγισε ή πόση επιρροή ασκούσε στην καθημερινή ζωή, ενώ ακόμη και η υποτιθέμενη ταυτότητα του συζύγου της παραμένει αβέβαιη.
Όμως το δαχτυλίδι δείχνει ότι το όνομά της είχε αρκετή βαρύτητα ώστε να χαραχτεί σε χρυσό και να αναπαράγεται σε κερί κάθε φορά που απαιτούνταν η σφραγίδα της. Σχεδόν επτά αιώνες αργότερα, αυτό το μικρό προσωπικό εργαλείο διέσωσε όχι μόνο το όνομα μιας γυναίκας του Βυζαντίου, αλλά και μια φευγαλέα ματιά στην εξουσία που κάποτε διέθετε, σε έναν κόσμο του οποίου τα γραπτά τεκμήρια τοποθετούν τόσο συχνά τους άνδρες στο προσκήνιο.
