Ένα πλαστικό δοχείο φαγητού, ένα καλλυντικό που χρησιμοποιούμε καθημερινά ή ακόμη και ένα παιδικό παιχνίδι μπορεί να κρύβουν χημικές ουσίες που επηρεάζουν τη λειτουργία των ορμονών μας. Πρόκειται για τους λεγόμενους ενδοκρινικούς διαταράκτες, οι οποίοι βρίσκονται σε μια σειρά από προϊόντα καθημερινής χρήσης και προκαλούν ολοένα μεγαλύτερη ανησυχία στην επιστημονική κοινότητα.
Νέα έκθεση του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP) και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) συγκεντρώνει τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα και προειδοποιεί για τις πιθανές συνέπειες αυτών των ουσιών στην ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον. Μάλιστα, το οικονομικό κόστος που συνδέεται με τις επιπτώσεις τους εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 1,1 τρισ. δολάρια ετησίως σε παγκόσμιο επίπεδο.
Πού βρίσκονται οι χημικές ουσίες που επηρεάζουν τις ορμόνες
Οι ενδοκρινικοί διαταράκτες είναι χημικές ουσίες που μπορούν να παρεμβαίνουν στο ενδοκρινικό σύστημα, δηλαδή στο σύστημα που ρυθμίζει την παραγωγή και τη δράση των ορμονών στον οργανισμό.
Μπορεί να εντοπίζονται σε διάφορα προϊόντα που χρησιμοποιούμε ή συναντάμε καθημερινά, όπως:
- Πλαστικά δοχεία και συσκευασίες τροφίμων και ποτών.
- Καλλυντικά και προϊόντα προσωπικής φροντίδας.
- Παιχνίδια και είδη οικιακής χρήσης.
- Ηλεκτρονικές συσκευές.
- Φαρμακευτικά προϊόντα.
- Φυτοφάρμακα.
Η έκθεση του ανθρώπου σε αυτές τις ουσίες μπορεί να γίνει με διαφορετικούς τρόπους: μέσω της τροφής και του νερού, με την εισπνοή, την απορρόφηση από το δέρμα ή ακόμη και μέσω της επαφής με ορισμένες ιατρικές συσκευές κατά τη διάρκεια θεραπευτικών διαδικασιών.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στην περίπτωση των παιδιών, καθώς η επαφή με παιχνίδια που περιέχουν τέτοιες ουσίες μπορεί να οδηγήσει σε έκθεση, ειδικά όταν τα βάζουν στο στόμα τους.
Ποιες επιπτώσεις μπορεί να έχουν στην υγεία
Η μεγαλύτερη ανησυχία των επιστημόνων αφορά την έκθεση κατά την εγκυμοσύνη και τα πρώτα χρόνια της ζωής. Σύμφωνα με την έκθεση, η επαφή με ενδοκρινικούς διαταράκτες σε αυτές τις κρίσιμες περιόδους μπορεί να επηρεάσει τη νευρολογική ανάπτυξη, τις γνωστικές λειτουργίες και τη συμπεριφορά των παιδιών.
Παράλληλα, οι συγκεκριμένες ουσίες έχουν συνδεθεί με μια σειρά από προβλήματα υγείας, μεταξύ των οποίων:
- Ορισμένες μορφές καρκίνου.
- Καρδιαγγειακές παθήσεις.
- Παχυσαρκία και διαβήτη τύπου 2.
- Μεταβολική ηπατική νόσο.
- Διαταραχές στην αναπαραγωγική λειτουργία και τη γονιμότητα.
- Προβλήματα στη λειτουργία του θυρεοειδούς.
Τι γνωρίζουν πλέον οι επιστήμονες
Η νέα αξιολόγηση αποτελεί την πρώτη μεγάλη επικαιροποίηση της σχετικής επιστημονικής έκθεσης από το 2012. Όπως επισημαίνει στο Associated Press η Λόρα Βάντενμπεργκ, καθηγήτρια Περιβαλλοντικών Επιστημών Υγείας στο Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης Αμχερστ και μία από τις επικεφαλής συντάκτριες, πριν από 14 χρόνια υπήρχαν ήδη ενδείξεις για τις επιβλαβείς επιπτώσεις των ουσιών, ωστόσο τα διαθέσιμα στοιχεία δεν συνέκλιναν πάντα ως προς τις συγκεκριμένες ασθένειες.
Σήμερα, η επιστημονική τεκμηρίωση είναι σαφώς ισχυρότερη, τόσο για τις επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία όσο και για τις περιβαλλοντικές συνέπειες. Ωστόσο, ένα μεγάλο πρόβλημα παραμένει: η έλλειψη επαρκών ελέγχων.
Περισσότερες από 350.000 χημικές ουσίες χωρίς επαρκή αξιολόγηση
Ένα από τα πιο ανησυχητικά ευρήματα της έκθεσης είναι ότι περισσότερες από 350.000 χημικές ουσίες και μείγματα είναι καταχωρισμένα διεθνώς για παραγωγή και χρήση, ενώ η συντριπτική πλειονότητά τους δεν έχει αξιολογηθεί ως προς το ενδεχόμενο να διαταράσσει το ενδοκρινικό σύστημα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η δισφαινόλη Α (BPA), μια ουσία που έχει χρησιμοποιηθεί στην κατασκευή πλαστικών δοχείων αποθήκευσης τροφίμων και ποτών. Η αυξημένη ευαισθητοποίηση των καταναλωτών έχει οδηγήσει στην απομάκρυνση ορισμένων χημικών ουσιών από προϊόντα. Ωστόσο, η αντικατάστασή τους δεν εγγυάται πάντα μεγαλύτερη ασφάλεια, καθώς ενδέχεται να χρησιμοποιούνται άλλες ουσίες με παρόμοια χημική δομή ή χωρίς επαρκή αξιολόγηση.
Το κόστος για την υγεία και το περιβάλλον
Οι επιπτώσεις των ενδοκρινικών διαταρακτών δεν περιορίζονται στην ανθρώπινη υγεία. Σύμφωνα με την έκθεση, το ετήσιο κόστος ξεπερνά το 1,1 τρισ. δολάρια, λαμβάνοντας υπόψη τις δαπάνες περίθαλψης και την απώλεια παραγωγικότητας.
Το πραγματικό βάρος, ωστόσο, ενδέχεται να είναι ακόμη μεγαλύτερο, καθώς η συγκεκριμένη εκτίμηση δεν συνυπολογίζει πρόσθετες συνέπειες, όπως η ρύπανση του πόσιμου νερού, η απώλεια βιοποικιλότητας και οι επιπτώσεις στην παραγωγή τροφίμων.
Η δημοσιοποίηση της έκθεσης συμπίπτει με τις διεθνείς διαπραγματεύσεις για μια παγκόσμια συμφωνία κατά της ρύπανσης από πλαστικά. Στο επίκεντρο βρίσκεται και το ενδεχόμενο επιβολής περιορισμών στις επικίνδυνες χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή τους.
Οι κυβερνήσεις καλούνται να ενισχύσουν τους ελέγχους και να προχωρήσουν σε αυστηρότερη ρύθμιση των χημικών ουσιών, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην προστασία των εγκύων, των βρεφών και των παιδιών.
Το βασικό μήνυμα της έκθεσης είναι σαφές: η πρόληψη δεν μπορεί να περιμένει μέχρι να καταγραφούν οι συνέπειες. Όπως τονίζει η ειδική εισηγήτρια του ΟΗΕ για τις τοξικές ουσίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα, Μπέθανι Κάρνεϊ Αλμροθ, χρειάζεται αλλαγή προσέγγισης, ώστε να αποτρέπεται η πρόκληση βλάβης αντί να αντιμετωπίζεται μόνο εκ των υστέρων.