Ομιλία της Βάλιας Μαστροδήμου στην εκδήλωση «Παιδική Προστασία: Δομικά κενά και δυσλειτουργίες – Αναγκαιότητες και προοπτικές: Το σχολείο ως ασφαλές πλαίσιο», που διοργάνωσε το σχήμα των Παρεμβάσεων στο ΕΕΠ/ΕΒΠ «Ανατρεπτική Αναπλαισίωση», στις 25 Οκτωβρίου 2026.
Η Μάγια Αγγέλου υπήρξε μία από τις σημαντικότερες γυναικείες προσωπικότητες της αμερικανικής λογοτεχνίας και των κοινωνικών κινημάτων. Γεννήθηκε πριν από περίπου έναν αιώνα στον αμερικανικό Νότο και, ως μαύρο κορίτσι, μεγάλωσε αντιμετωπίζοντας τη φτώχεια, τον ρατσισμό και την παραμέληση από την οικογένειά της. Κατά την παιδική της ηλικία υπέστη, επίσης, σεξουαλική κακοποίηση.
Όταν ο δράστης της κακοποίησης λιντσαρίστηκε από την τοπική κοινότητα, η μικρή Μάγια σταμάτησε να μιλάει για σχεδόν έξι χρόνια. Χρόνια αργότερα, μέσα από την αυτοβιογραφία της, εξήγησε ότι είχε συνδέσει τη φωνή της με την καταστροφή, θεωρώντας την ως «τη φωνή που σκοτώνει».
Η εμπειρία της Αγγέλου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ένα τραυματικό ή αντίξοο βίωμα μπορεί να εκδηλωθεί με διαφορετικές μορφές στη συμπεριφορά ενός παιδιού. Το τραύμα αφήνει νευροβιολογικό αποτύπωμα, επηρεάζοντας τη συναισθηματική διαχείριση, την ικανότητα δημιουργίας σχέσεων με τους άλλους, αλλά και τη γνωστική ανάπτυξη.
Οι τέσσερις αυτόματες αντιδράσεις του εγκεφάλου απέναντι στην απειλή
Όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με απειλή ή έχει βιώσει τραυματικές καταστάσεις, ο εγκέφαλος ενεργοποιεί αυτόματους μηχανισμούς προστασίας. Πρόκειται για αντιδράσεις που δεν αποτελούν συνειδητή επιλογή, αλλά λειτουργούν με στόχο την επιβίωση.
Οι αντιδράσεις αυτές είναι γνωστές ως τα τέσσερα F: fight (μάχη), flight (φυγή), freeze (πάγωμα) και fawn (υποταγή ή προσπάθεια ευχαρίστησης του άλλου).
Μέσα στη σχολική τάξη, οι συγκεκριμένοι μηχανισμοί μπορεί να εμφανίζονται με διαφορετικές συμπεριφορές. Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι δεν αποτελούν απαραίτητα αντίδραση σε αυτό που συμβαίνει εκείνη τη στιγμή. Συχνά συνδέονται με όσα έχει ήδη βιώσει το παιδί και με μια παγιωμένη αίσθηση κινδύνου. Έτσι, ακόμη και μια συνηθισμένη σχολική κατάσταση μπορεί να εκληφθεί ως απειλή, προκαλώντας μια αυτόματη αντίδραση επιβίωσης.
Αυτή η οπτική μπορεί να βοηθήσει τους εκπαιδευτικούς να κατανοήσουν καλύτερα τη συμπεριφορά παιδιών που εμφανίζουν δυσκολίες στη σχολική καθημερινότητα και να επιλέξουν πιο κατάλληλους τρόπους παρέμβασης. Με αυτόν τον τρόπο, το σχολείο μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην αλλαγή της ζωής τους.
Τα περιστατικά κακοποίησης και παραμέλησης δεν αποτελούν σπάνιες εξαιρέσεις. Η έκτασή τους είναι τέτοια, ώστε χρειάζεται να αναλογιστούμε πόσα παιδιά μέσα στις σχολικές αίθουσες ενδέχεται να έχουν βιώσει αντίστοιχες εμπειρίες.
Όταν οι εκπαιδευτικοί διαθέτουν γνώση γύρω από το τραύμα και τις επιπτώσεις του, μπορούν να λειτουργήσουν ως σημαντικό υποστηρικτικό πρόσωπο για τα παιδιά. Παράλληλα, αποφεύγονται πρακτικές που ενδέχεται να επιδεινώσουν την κατάσταση. Για παράδειγμα, μια τιμωρητική αποβολή μπορεί να επαναφέρει στο παιδί το αίσθημα απειλής. Σε μια τέτοια συνθήκη, ο εγκέφαλος ενεργοποιεί ξανά τους μηχανισμούς επιβίωσης και η δυνατότητα συμμόρφωσης στους κανόνες περιορίζεται.
Η ιστορία της Μάγιας Αγγέλου ως παράδειγμα επούλωσης
Η πορεία της Αγγέλου δεν αποτελεί μόνο μια ιστορία τραυματικής εμπειρίας, αλλά και ένα σημαντικό παράδειγμα επούλωσης. Αναδεικνύει τη δυνατότητα αποκατάστασης και τη σημασία δύο βασικών παραγόντων, οι οποίοι στη δική της περίπτωση αναπτύχθηκαν έξω από ένα θεραπευτικό πλαίσιο.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς δεν είναι ζητούμενο να μετατραπούν τα σχολεία σε χώρους θεραπείας. Ωστόσο, η εμπειρία της Αγγέλου αναδεικνύει δύο στοιχεία που μπορούν να λειτουργήσουν ενδυναμωτικά:
Η δημιουργικότητα και η συνεκτική αφήγηση του τραύματος, μέσα από τις οποίες το άτομο μπορεί να ανακτήσει την αίσθηση προσωπικής δύναμης και ελέγχου της ζωής του.
Η παρουσία ενός ασφαλούς, αξιόπιστου και επανορθωτικού ενήλικα, ο οποίος προσφέρει σταθερότητα, αποδοχή και εμπιστοσύνη.
Ιδιαίτερη έμφαση αξίζει να δοθεί στον δεύτερο παράγοντα.
Λίγο μετά την κακοποίησή της, η Μάγια συνδέθηκε με μια μορφωμένη γυναίκα της κοινότητάς της, την κυρία Flowers. Η γυναίκα αυτή λειτούργησε ως μέντοράς της και την έφερε σε επαφή με τον κόσμο των βιβλίων και των βιβλιοθηκών. Εκεί η μικρή βρήκε ένα συναρπαστικό καταφύγιο, ενώ αργότερα έγραψε χαρακτηριστικά: «Στη βιβλιοθήκη είμαι καλά».
Ωστόσο, η συμβολή της κυρίας Flowers δεν περιορίστηκε στην επαφή του παιδιού με τη λογοτεχνία. Το προσέγγισε με σεβασμό, χωρίς να το πιέζει να μιλήσει. Του προσέφερε συντροφιά, διαβάζοντάς του η ίδια δυνατά, σεβάστηκε τον προσωπικό του ρυθμό και την αξία του, ενώ παράλληλα έδειξε εμπιστοσύνη στις δυνατότητες και στη μελλοντική του εξέλιξη.
Το υποδέχτηκε στο σπίτι της με λεμονάδα και μπισκότα, δημιουργώντας έναν ζεστό και ασφαλή χώρο, όπως χρειάζεται κάθε παιδί. Πρόκειται για μια πραγματική αίσθηση φιλοξενίας και προστασίας, η οποία αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς ακόμη και τις βασικές ελλείψεις που αντιμετωπίζουν οι σχολικές εγκαταστάσεις.
Η συγκεκριμένη μορφή ενήλικα, που θυμίζει μια υποστηρικτική δασκάλα, αφορά άμεσα τη σχολική κοινότητα. Η μετάβαση από ερωτήματα όπως «γιατί δεν μιλάει;» ή «γιατί δεν προσέχει;» στο ουσιαστικότερο «τι μπορεί να του συμβαίνει;» μπορεί να οδηγήσει σε εντελώς διαφορετικές απαντήσεις και παιδαγωγικές προσεγγίσεις.
Το κλειδί βρίσκεται στη σχέση εμπιστοσύνης και αποκατάστασης. Όπως καταγράφει η ίδια η Αγγέλου, η συμπεριφορά της κυρίας Flowers την έκανε να αισθανθεί ότι αναγνωρίζεται και ότι έχει αξία. Το παιδί χρειάζεται να νιώσει ότι κάποιος το βλέπει πραγματικά, ότι βρίσκεται δίπλα του και ότι είναι ασφαλές.
Αυτή η εμπειρία μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας νέας, ανακουφιστικής και επουλωτικής πορείας. Δεν πρόκειται για μια αλλαγή που συμβαίνει από τη μία στιγμή στην άλλη, αλλά για μια διαδικασία που απαιτεί συνέπεια, σταθερότητα και επαναλαμβανόμενες θετικές εμπειρίες.
Σε περιβάλλοντα συναισθηματικής ασφάλειας και μέσα από σταθερές σχέσεις, ο εγκέφαλος έχει τη δυνατότητα να αναδιοργανώνεται, δημιουργώντας νέες νευρωνικές συνδέσεις. Έτσι, το παιδί μπορεί σταδιακά να συνδεθεί με τους άλλους, να αντέξει την καθημερινή συνύπαρξη χωρίς να την αντιλαμβάνεται ως απειλή και να συμμετέχει ουσιαστικότερα στη μαθησιακή διαδικασία.
Για ορισμένα παιδιά, το σχολείο αποτελεί τον μοναδικό χώρο στον οποίο αισθάνονται προστατευμένα. Η συμβολή των εκπαιδευτικών μπορεί, επομένως, να είναι καθοριστική, καθώς έχουν τη δυνατότητα να αποτελέσουν διαφορετικά πρότυπα ενηλίκων, αντίστοιχα με την κυρία Flowers. Μέσα από τέτοιες παιδαγωγικές σχέσεις, τα παιδιά που βιώνουν κακοποίηση ή παραμέληση ενδέχεται να βρουν το θάρρος να αποκαλύψουν όσα τους συμβαίνουν και να λάβουν την απαραίτητη βοήθεια.
Για την αντιμετώπιση τέτοιων περιστατικών στο σχολικό περιβάλλον υπάρχουν συγκεκριμένα δεοντολογικά πρωτόκολλα, τα οποία έχει εκπονήσει το Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού.
Πώς αντιμετωπίζονται τα πρωτόκολλα παιδικής προστασίας στα σχολεία
Στις 24 Ιουνίου πραγματοποιήθηκε σχετική επιμόρφωση σε γυμνάσιο, σε μια χρονική περίοδο που θεωρείται συνήθως πιο χαλαρή για τη σχολική κοινότητα. Στην εκπαίδευση συμμετείχε η πλειονότητα του Συλλόγου Διδασκόντων, αν και δεν έδωσαν το «παρών» όλοι οι εκπαιδευτικοί. Όσοι συμμετείχαν, πάντως, έδειξαν ενδιαφέρον και διάθεση να ενημερωθούν.
Η εικόνα που διαμορφώνεται σε αντίστοιχες ενημερώσεις είναι συνήθως παρόμοια. Οι εκπαιδευτικοί αρχικά αιφνιδιάζονται και σοκάρονται από τις πληροφορίες που αφορούν την έκταση της κακοποίησης και της παραμέλησης. Στη συνέχεια αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια γνωρίζοντας ότι υπάρχουν συγκεκριμένα πρωτόκολλα, ενώ παράλληλα εκφράζουν θυμό, απογοήτευση και ματαίωση εξαιτίας των θεσμικών ελλείψεων.
Ένα χαρακτηριστικό ερώτημα που προκύπτει είναι τι συμβαίνει όταν ένα περιστατικό καταγγελθεί, αλλά το παιδί καταλήξει σε κάποιο ίδρυμα, όπου υπάρχει ο φόβος ότι μπορεί να υποστεί εκ νέου κακοποίηση.
Δυσκολία προκαλεί, επίσης, η διαδικασία που προβλέπει ότι, όταν ένα παιδί αποκαλύψει κάτι ανησυχητικό ή όταν οι εκπαιδευτικοί έχουν συγκεντρώσει αρκετές ενδείξεις, οφείλουν να προχωρήσουν σε αναφορά χωρίς να επιχειρήσουν οι ίδιοι να εξακριβώσουν την ακρίβεια των λεγομένων του. Η δική τους υποχρέωση είναι να μεταφέρουν όσα τους έχει εμπιστευτεί το παιδί.
Η στάση αυτή προκαλεί ερωτήματα και επιφυλάξεις για διάφορους λόγους. Αρχικά, υπάρχει η πραγματική ανησυχία μήπως αδικηθεί κάποιος ενήλικας. Παράλληλα, υπάρχει ο φόβος πιθανών νομικών συνεπειών, καθώς, παρότι προβλέπεται προστασία από ποινική δίωξη για όσους προχωρούν σε αναφορές σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες, επαγγελματίες έχουν βρεθεί αντιμέτωποι με μηνύσεις από άτομα που κατηγορούνται για κακοποίηση.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, λιγότερο συχνά ή πιο σιωπηρά, υπάρχει και δυσπιστία απέναντι στα ίδια τα παιδιά, με την υπόνοια ότι ενδέχεται να μην περιγράφουν την πραγματικότητα.
Ωστόσο, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι οι αβάσιμες αναφορές είναι ελάχιστες. Σε αναδρομική έρευνα που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ, διαπιστώθηκε ότι μόλις το 2% των καταγγελιών δεν είχε πραγματική βάση. Χαρακτηριστική είναι και η ταινία «Το κυνήγι», στην οποία ένας νηπιαγωγός κατηγορείται άδικα για κακοποίηση. Η ιστορία, ωστόσο, δείχνει ότι το παιδί είχε εκτεθεί σε παραβιαστικό περιεχόμενο μέσα από διαφορετικό περιβάλλον.
Σε κάθε περίπτωση, η διερεύνηση τέτοιων περιστατικών πρέπει να πραγματοποιείται με τα κατάλληλα εργαλεία και βάσει συγκεκριμένων πρωτοκόλλων. Ένα οργανωμένο και αξιόπιστο σύστημα αναφοράς και διερεύνησης αποτελεί ζητούμενο για όλους τους ενήλικες που δεν εμπλέκονται σε κακοποιητικές συμπεριφορές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ένα περιστατικό που αναφέρθηκε κατά τη διάρκεια επιμόρφωσης. Μια εκπαιδευτικός εξέφρασε την απορία της σχετικά με την οδηγία να μη μεταφέρονται πληροφορίες για περιστατικά κακοποίησης ή παραμέλησης στον Σύλλογο Διδασκόντων. Όπως εξήγησε, είναι ιδιαίτερα δύσκολο να διαχειρίζεται κανείς μια τόσο δυσάρεστη πληροφορία μόνος του, χωρίς να μπορεί να τη μοιραστεί με τους συναδέλφους του, με τους οποίους περνά καθημερινά πολλές ώρες και έχει κοινή ευθύνη για τα παιδιά.
Ωστόσο, η εμπιστευτικότητα είναι απαραίτητη. Ακόμη και μια ανεπαίσθητη αλλαγή στη στάση ή στο βλέμμα των εκπαιδευτικών απέναντι στο παιδί μπορεί να το επηρεάσει αρνητικά. Η ιστορία της Αγγέλου δείχνει, άλλωστε, ότι η αντίδραση μιας ολόκληρης κοινότητας μπορεί κάποιες φορές να επιβαρύνει ακόμη περισσότερο ένα ήδη τραυματισμένο παιδί. Η υποστήριξη δεν απαιτεί πάντοτε μεγάλες και εμφανείς παρεμβάσεις. Συχνά χρειάζεται διακριτικότητα και σταθερή παρουσία.
Η ανησυχία της εκπαιδευτικού, ωστόσο, φέρνει στο προσκήνιο ένα ακόμη ζήτημα: οι εργαζόμενοι στην εκπαίδευση καλούνται να διαχειριστούν ιδιαίτερα απαιτητικές καταστάσεις, χωρίς να διαθέτουν πάντοτε την απαραίτητη υποστήριξη. Πρόκειται για μια δουλειά που μπορεί να γίνει συναισθηματικά εξαντλητική.
Τι χρειάζεται να αλλάξει στην καθημερινή σχολική πρακτική
Στην καθημερινότητα του σχολείου, είναι σημαντικό οι εκπαιδευτικοί να αναρωτιούνται τι μπορεί να κρύβεται πίσω από μια συμπεριφορά που τους προβληματίζει. Χρειάζεται να ακούν τα παιδιά και να αντιμετωπίζουν με σοβαρότητα όσα τους εμπιστεύονται.
Για να μπορέσει ένα παιδί να μιλήσει, απαραίτητη προϋπόθεση είναι να έχει αναπτυχθεί μια ουσιαστική παιδαγωγική σχέση. Πρόκειται για τη βασική σχέση ευθύνης που διαμορφώνεται ανάμεσα στους ανηλίκους και τους ενήλικες έξω από το οικογενειακό περιβάλλον.
Ένα παιδί που βιώνει κακοποίηση ή παραμέληση στο σπίτι μπορεί, μέσα από την επαφή του με υγιείς ενήλικες στο σχολείο, να αρχίσει να αναγνωρίζει τη διαφορά ανάμεσα σε μια δυσλειτουργική και μια φυσιολογική σχέση. Μέχρι τότε, ενδέχεται να μην έχει καταφέρει να διακρίνει με σαφήνεια ποιες συμπεριφορές είναι αποδεκτές και ποιες όχι, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται να περιγράψει αυτό που βιώνει και να ζητήσει βοήθεια.
Παράλληλα, είναι σημαντικό τα παιδιά να εκπαιδεύονται ώστε να κατανοούν τις εμπειρίες και τα συναισθήματά τους, αλλά και να αναγνωρίζουν τι είναι φυσιολογικό και τι όχι στις διαπροσωπικές σχέσεις. Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται η αναγκαιότητα της ολοκληρωμένης και συμπεριληπτικής σεξουαλικής εκπαίδευσης, η οποία πρέπει να ενταχθεί οργανικά στα Προγράμματα Σπουδών και να μην εξαρτάται αποκλειστικά από μεμονωμένες πρωτοβουλίες. Η εκπαίδευση αυτή χρειάζεται, επίσης, να βασίζεται στην επιστημονική γνώση.
Εξίσου σημαντικό είναι τα παιδιά να γνωρίζουν ότι είναι φορείς δικαιωμάτων. Αυτό αφορά, μεταξύ άλλων, την προστασία του σώματός τους, την πρόσβαση στις απαραίτητες υπηρεσίες υγείας και το δικαίωμά τους στην εκπαίδευση.
Το ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό έχει καθοριστική συμβολή σε αυτή τη διαδικασία, τόσο μέσα από την υποστήριξη των εκπαιδευτικών όσο και μέσω των παρεμβάσεων που πραγματοποιεί στις σχολικές τάξεις.
Απαραίτητη είναι, ακόμη, η σταθερή συνεργασία των σχολείων με τις υπηρεσίες της κοινότητας, πριν ακόμη προκύψουν περιστατικά που απαιτούν παρέμβαση. Παρά το γεγονός ότι η αξιολόγηση έχει οδηγήσει συχνά σε ένα σύνολο αποσπασματικών δράσεων, οι Σύλλογοι Διδασκόντων θα μπορούσαν να ενημερώνονται συστηματικά από το Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού για θέματα κακοποίησης και παραμέλησης. Αντίστοιχες πρωτοβουλίες θα μπορούσαν να αναλαμβάνουν και τα εκπαιδευτικά σωματεία.
Οι παραπάνω κατευθύνσεις, όπως και η σημασία της παιδαγωγικής σχέσης, αποτελούν διαχρονικά βασικές διεκδικήσεις του εκπαιδευτικού κινήματος.
Σήμερα, ωστόσο, το δημόσιο σχολείο φαίνεται να απομακρύνεται καθημερινά από αυτές τις αρχές. Το πρόβλημα δεν είναι ότι το εκπαιδευτικό προσωπικό στερείται γνώσεων ή κατάρτισης. Αντίθετα, υπάρχουν πολλοί εκπαιδευτικοί με υψηλά ακαδημαϊκά προσόντα, ενώ η πρόσβαση στην πληροφορία είναι πλέον ευκολότερη από ποτέ. Τα εμπόδια βρίσκονται κυρίως στις συνθήκες μέσα στις οποίες καλούνται να εργαστούν.
Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν εκπαιδευτικοί και ειδικό προσωπικό
Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα είναι η μεγάλη παρουσία αναπληρωτών εκπαιδευτικών. Όταν το προσωπικό αλλάζει συχνά, η δημιουργία σταθερών σχέσεων εμπιστοσύνης με τα παιδιά γίνεται ιδιαίτερα δύσκολη.
Αντίστοιχα, οι ψυχολόγοι και οι κοινωνικοί λειτουργοί καλούνται συχνά να καλύψουν έως και πέντε διαφορετικά σχολεία, ενώ μπορεί να τοποθετούνται σε διαφορετικές μονάδες κάθε σχολική χρονιά. Οι παρεμβάσεις που απαιτούν χρόνο, συνέχεια και επαναλαμβανόμενη παρουσία δεν μπορούν να γίνουν αποτελεσματικά όταν απουσιάζει η σταθερότητα.
Επιπλέον, οι επαγγελματίες εργάζονται χωρίς την απαραίτητη εποπτεία σε επίπεδο πλαισίου και διεπιστημονικής ομάδας. Δεν πρόκειται απλώς για την ατομική εποπτεία που μπορεί κάποιος να αναζητήσει με δική του πρωτοβουλία, αλλά για μια οργανωμένη διαδικασία υποστήριξης της συνολικής λειτουργίας της ομάδας. Η σχετική επιστημονική βιβλιογραφία θεωρεί την εποπτεία απαραίτητη προϋπόθεση για την άσκηση αυτού του επαγγέλματος και αποτελεί ευθύνη των ίδιων των επαγγελματιών να διεκδικούν όσα γνωρίζουν ότι χρειάζονται.
Πρόβλημα αποτελεί και η πίεση της σχολικής ύλης, η οποία ξεκινά ήδη από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να ανταποκριθούν σε ένα ιδιαίτερα απαιτητικό πρόγραμμα, με αποτέλεσμα να περιορίζεται ο χρόνος που μπορούν να αφιερώσουν στις ατομικές ανάγκες των μαθητών.
Ενδεικτικό είναι το ερώτημα πώς μπορεί ένας δάσκαλος να ασχοληθεί ουσιαστικά με ένα παιδί που εμφανίζει διαρκώς δυσκολίες συγκέντρωσης, όταν ένας μαθηματικός τοποθετείται στο σχολείο μόλις τον Απρίλιο. Αντίστοιχα, όταν στη Β΄ Δημοτικού τα παιδιά καλούνται να απομνημονεύσουν την προπαίδεια σε μια ηλικία που θεωρείται νευροβιολογικά πρώιμη για τέτοιες απαιτήσεις, περιορίζεται ο χώρος για τη δημιουργικότητα, η οποία αναδείχθηκε και στην ιστορία της Αγγέλου ως σημαντικός παράγοντας ενδυνάμωσης.
Υπάρχει, όμως, και μια ακόμη διάσταση που δεν πρέπει να παραβλέπεται: τα προσωπικά και συναισθηματικά αποθέματα των ίδιων των εκπαιδευτικών. Για να μπορέσει ένας ενήλικας να λειτουργήσει ως σταθερή και επανορθωτική παρουσία για ένα παιδί, χρειάζεται πρώτα να μπορεί να διαχειρίζεται τη δική του ένταση και να διατηρεί την ψυχραιμία του.
Όπως συμβαίνει με τα παιδιά, έτσι και στους ενήλικες η ένταση μπορεί να ενεργοποιήσει αυτόματες αντιδράσεις. Επομένως, είναι σημαντικό οι εκπαιδευτικοί να έχουν τη δυνατότητα να ηρεμούν και να ρυθμίζουν τα συναισθήματά τους.
Σε έρευνα που παρουσιάστηκε στο 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Σχολικής Ψυχολογίας, διαπιστώθηκε ότι ο φόβος αποτελεί κυρίαρχο συναίσθημα στον λόγο των εκπαιδευτικών και των μελών του ειδικού εκπαιδευτικού προσωπικού. Πρόκειται για φόβο που σχετίζεται με την αξιολόγηση και τα πειθαρχικά μέτρα, την εργασιακή ανασφάλεια, αλλά και την αδυναμία σεβασμού όλων των μαθησιακών τρόπων μέσα σε ένα πιεστικό εκπαιδευτικό πλαίσιο, στο οποίο κυριαρχούν οι απαιτήσεις της Τράπεζας Θεμάτων.
Μέσα σε ένα τέτοιο συναισθηματικό περιβάλλον γεννάται εύλογα το ερώτημα κατά πόσο οι εκπαιδευτικοί μπορούν να δημιουργήσουν τις σχέσεις εμπιστοσύνης που χρειάζονται τα παιδιά.
Η παρουσία ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά και για τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς. Όταν ένας δάσκαλος έρχεται αντιμέτωπος με την τραυματική εμπειρία ενός παιδιού, είναι πιθανό να αναστατωθεί βαθιά και να αντιδράσει με τρόπο που δεν βοηθά την κατάσταση.
Για παράδειγμα, μπορεί να εκφράσει έντονα την οργή του απέναντι στον κακοποιητή. Ωστόσο, τα παιδιά συχνά εξακολουθούν να αγαπούν τα πρόσωπα της οικογένειάς τους, ακόμη και όταν αυτά τους κακοποιούν. Επομένως, η δικαιολογημένη αγανάκτηση ενός εκπαιδευτικού μπορεί να προκαλέσει στο παιδί πρόσθετη αναστάτωση. Γι' αυτό η υποστήριξη των εκπαιδευτικών μέσα στο ίδιο το σχολικό πλαίσιο είναι αναγκαία.
«Το ψωμί και τα τριαντάφυλλα»: Το σχολείο που αξίζουν τα παιδιά
Η βάση για τη δημιουργία ενός σχολείου που θα αποτελεί ασφαλές περιβάλλον ανάπτυξης και εξέλιξης, αλλά και έναν πιθανό χώρο προστασίας για παιδιά που βιώνουν κακοποίηση ή παραμέληση, είναι γνωστή: πρόκειται για το δημοκρατικό σχολείο. Το ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στον εμπλουτισμό και την εφαρμογή αυτών των αρχών.
Οι εργαζόμενοι στην εκπαίδευση καταβάλλουν καθημερινά μεγάλες προσπάθειες, συχνά ξεπερνώντας ακόμη και τα όρια των δυνατοτήτων τους. Ωστόσο, δεν μπορεί η λειτουργία του δημόσιου σχολείου να στηρίζεται αποκλειστικά στην προσωπική διάθεση και την αυταπάρνηση των ανθρώπων που εργάζονται σε αυτό.
Η συγκεκριμένη εκδήλωση διοργανώθηκε από συλλογικότητα που δραστηριοποιείται στο σωματείο ΣΕΕΠΕΑ Αττικής. Η παρέμβασή της βασίζεται σε δύο κεντρικούς άξονες: την υπεράσπιση των εργασιακών δικαιωμάτων και την αντίληψη ότι τα σωματεία πρέπει να αποτελούν χώρους συλλογικής ζωής, διαλόγου και ανάπτυξης.
Ιστορικά, το εκπαιδευτικό κίνημα διεκδικούσε ταυτόχρονα τόσο τη βελτίωση των εργασιακών συνθηκών όσο και την αναβάθμιση της παιδαγωγικής διαδικασίας. Μέσα από αυτή τη διπλή διεκδίκηση προέκυψαν σημαντικές παιδαγωγικές αλλαγές και κατακτήσεις.
Η συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο ασκείται το εκπαιδευτικό έργο αποτελεί, επομένως, και συλλογική ευθύνη των ίδιων των εργαζομένων. Αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι σύμβουλοι έχουν επιλέξει να δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στον ρόλο των αξιολογητών.
Η φιλοσοφία αυτή συνοψίζεται σε ένα παλιό σύνθημα: ο αγώνας αφορά τόσο το «ψωμί» όσο και τα «τριαντάφυλλα». Το πρώτο συμβολίζει τις εργασιακές διεκδικήσεις, όπως το δικαίωμα των αναπληρωτών εκπαιδευτικών να αμείβονται κατά τις ημέρες αναρρωτικής άδειας. Τα δεύτερα συμβολίζουν το σχολείο που χρειάζονται οι μαθητές: έναν ασφαλή χώρο, ο οποίος θα στηρίζει την ολόπλευρη ανάπτυξή τους και θα τους προσφέρει τις προϋποθέσεις για να εξελιχθούν.
Η Βάλια Μαστροδήμου είναι ψυχολόγος ΠΕ23, αναπληρώτρια εκπαιδευτικός και ψυχοθεραπεύτρια.