Πενήντα τρία χρόνια μετά, το Πολυτεχνείο εξακολουθεί να ενοχλεί. Όχι τόσο επειδή θυμίζει μια δικτατορία που κατέρρευσε, αλλά επειδή υπενθυμίζει κάτι πολύ πιο επικίνδυνο για κάθε εξουσία: ότι οι νέοι μπορούν να αμφισβητήσουν το «αναπόφευκτο», να αρνηθούν την υποταγή και να αλλάξουν την Ιστορία.
Κάθε Νοέμβρη, πολιτικοί καταθέτουν στεφάνια, εκφωνούν πανηγυρικούς και διαβεβαιώνουν ότι «τα μηνύματα του Πολυτεχνείου παραμένουν επίκαιρα». Αλήθεια; Πόσοι από αυτούς θα υποστήριζαν σήμερα τους νέους που καταλαμβάνουν ένα πανεπιστήμιο, αμφισβητούν μια κυβερνητική πολιτική ή αρνούνται να υποταχθούν στην αυθεντία;
Το Πολυτεχνείο δεν έγινε για να αποκτήσουμε μια ακόμη εθνική επέτειο. Έγινε για να μην ανεχόμαστε την ανελευθερία, ακόμη κι όταν αυτή εμφανίζεται με δημοκρατικό προσωπείο.
Το Πολυτεχνείο δεν ήταν μια ακίνδυνη γιορτή
Οι φοιτητές του 1973 δεν ζήτησαν την άδεια της εξουσίας για να εξεγερθούν. Δεν περίμεναν τη συναίνεση των θεσμών. Δεν υπάκουσαν στις υποδείξεις των «συνετών» που τους συμβούλευαν να μη διαταράξουν την τάξη.
Αμφισβήτησαν, συγκρούστηκαν, ρίσκαραν.
Και το σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» δεν ήταν ποιητική διακόσμηση. Ήταν μια συμπυκνωμένη πολιτική πρόταση. Απαιτούσε αξιοπρεπή ζωή, δημόσια εκπαίδευση, δημοκρατία και κοινωνική δικαιοσύνη.
Ας αναρωτηθούμε λοιπόν: πραγματοποιήθηκαν αυτά τα αιτήματα;
Έχουμε κοινοβουλευτική δημοκρατία, ελευθερία του λόγου και θεσμικές εγγυήσεις που η δικτατορία καταπατούσε. Αυτή η κατάκτηση είναι τεράστια και δεν πρέπει να υποτιμάται.
Όμως η Δημοκρατία δεν εξαντλείται στην κάλπη. Μετριέται στην καθημερινή αξιοπρέπεια του πολίτη, στην ισότητα των ευκαιριών, στην προστασία της εργασίας, στην ελευθερία της σκέψης.
Και εδώ η Μεταπολίτευση άφησε μεγάλες υποσχέσεις ανεκπλήρωτες.
Από το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» στο «Πτυχίο – Εργασία – Αξιοπρέπεια»
Σήμερα ένας νέος μπορεί να σπουδάσει, να αποκτήσει μεταπτυχιακά, να μάθει ξένες γλώσσες και τελικά να αναζητεί εργασία με αποδοχές που δεν επιτρέπουν ούτε την οικονομική του ανεξαρτησία.
Μια οικογένεια μπορεί να ξοδεύει μεγάλο μέρος του εισοδήματός της στη φροντιστηριακή προετοιμασία, ενώ υποτίθεται ότι η δημόσια εκπαίδευση προσφέρει ίσες ευκαιρίες.
Ένας φοιτητής μπορεί να εργάζεται για να πληρώνει το ενοίκιό του και συγχρόνως να απειλείται με διαγραφή επειδή δεν ολοκλήρωσε τις σπουδές του στον προκαθορισμένο χρόνο.
Το 2026 η πολιτεία πανηγυρίζει για εκατοντάδες χιλιάδες διαγραφές φοιτητών, ενώ το ουσιαστικό ερώτημα παραμένει αναπάντητο: Πόσους νέους βοηθήσαμε πραγματικά να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους;
Και την ίδια στιγμή, η ίδρυση μη κρατικών πανεπιστημίων προβάλλεται ως πρόοδος, ενώ το δημόσιο πανεπιστήμιο χρειάζεται ουσιαστική ενίσχυση, προσωπικό, υποδομές και φοιτητική μέριμνα.
Η γνώση, όμως, δεν είναι εμπόρευμα. Το πτυχίο δεν πρέπει να είναι συνάρτηση της οικονομικής δυνατότητας της οικογένειας.
Πανεπιστήμιο ελεύθερο ή πανεπιστήμιο πειθαρχημένο;
Ως πανεπιστημιακός που έζησε δεκαετίες μέσα στα δημόσια πανεπιστήμια του κόσμου, αρνούμαι την αντίληψη ότι η ακαδημαϊκή ελευθερία είναι πρόβλημα δημόσιας τάξης.
Ασφαλώς το πανεπιστήμιο χρειάζεται ασφάλεια, σεβασμό στους χώρους του και προστασία από τη βία. Αλλά άλλο η προστασία της ακαδημαϊκής ζωής και άλλο η αντιμετώπιση της διαμαρτυρίας ως απειλής.
Η ειρηνική διαδήλωση δεν είναι τρομοκρατία. Η κατάληψη δεν είναι αυτομάτως εγκληματική πράξη. Η πολιτική ανυπακοή δεν ταυτίζεται με τη βία. Και η φθορά περιουσίας, όταν υπάρχει, πρέπει να αντιμετωπίζεται με αναλογικότητα, όχι να χρησιμοποιείται ως πρόσχημα συλλογικής ενοχοποίησης.
Το πανεπιστήμιο που φοβάται τους ανυπάκουους φοιτητές του έχει ήδη αποτύχει στην αποστολή του.
Το νέο Πολυτεχνείο δεν θα μοιάζει με το παλιό
Οι νέοι του 2026 δεν αντιμετωπίζουν τανκς στους δρόμους όπως το 1973. Αντιμετωπίζουν όμως άλλους κινδύνους: οικονομική ανασφάλεια, στεγαστική ασφυξία, εργασιακή επισφάλεια, εμπορευματοποίηση της γνώσης, ψηφιακή χειραγώγηση, κλιματική κρίση και την επιστροφή του πολέμου ως δήθεν φυσιολογικής πολιτικής επιλογής.
Γι' αυτό χρειάζονται νέα συνθήματα:
Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία — και σήμερα Στέγη, Εργασία, Ειρήνη, Δημοκρατία στην πράξη!
Δωρεάν, ποιοτική δημόσια παιδεία. Αξιοπρεπείς μισθοί. Φοιτητική κατοικία. Ελεύθερα πανεπιστήμια. Έρευνα στην υπηρεσία της κοινωνίας και όχι αποκλειστικά της αγοράς. Τεχνητή νοημοσύνη που απελευθερώνει τον άνθρωπο αντί να τον υποκαθιστά. Ειρήνη αντί για εξοπλιστική παράνοια.
Και πάνω απ' όλα, μια νέα συλλογικότητα, ικανή να υπερβεί την απογοήτευση, τον ατομισμό και την παραίτηση.
Δεν χρειαζόμαστε νέους που θα μιμούνται μηχανικά τους εξεγερμένους του 1973. Χρειαζόμαστε νέους που θα τολμήσουν να τους ξεπεράσουν.
Γιατί η μεγαλύτερη προσβολή προς το Πολυτεχνείο δεν είναι να αμφισβητεί κανείς την ιστορική του κληρονομιά.
Είναι να το υμνεί κάθε Νοέμβρη και να πολεμά τις αξίες του τους υπόλοιπους έντεκα μήνες.
Το Πολυτεχνείο δεν ζητά από τη νεολαία να υποκλιθεί στο παρελθόν. Της ζητά να διεκδικήσει το μέλλον.
Το Πολυτεχνείο δεν τελείωσε το 1973. Θα τελειώσει μόνο όταν πάψουμε να χρειαζόμαστε το σύνθημά του.
Και αυτή η μέρα, δυστυχώς, δεν έχει έρθει ακόμη.