Τι είναι, τελικά, αυτό που καθιστά έναν ηγέτη σπουδαίο; Η ευχέρεια με την οποία χειρίζεται μια ξένη γλώσσα; Οι ακαδημαϊκοί του τίτλοι; Η επικοινωνιακή του δεινότητα; Η άνεσή του στα διεθνή σαλόνια; Ή μήπως η ικανότητά του να μετασχηματίζει τις κοινωνικές συνθήκες, να περιορίζει τις ανισότητες, να εμπνέει εμπιστοσύνη και να δημιουργεί έναν λαό ισχυρό, αξιοπρεπή, ασφαλή και αισιόδοξο για το μέλλον του;
Δεν υποτιμώ τη μόρφωση. Κάθε άλλο. Η παιδεία αποτελεί θεμελιώδες εφόδιο της ανθρώπινης συγκρότησης. Αρνούμαι, όμως, να ταυτίσω την κατοχή τίτλων σπουδών με την πολιτική σοφία, τη γλωσσομάθεια με την ηγετική επάρκεια και την επικοινωνιακή επιδεξιότητα με την ικανότητα διακυβέρνησης. Η γνώση είναι πολύτιμη, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της τεκμήριο κοινωνικής ευαισθησίας, πολιτικής διορατικότητας ή αποτελεσματικότητας.
Η Ιστορία, άλλωστε, είναι αμείλικτη απέναντι στις επιφανειακές αξιολογήσεις της ηγεσίας. Ας ανατρέξουμε στο Βυζάντιο. Όχι για να αναζητήσουμε αυτοκρατορικά μεγαλεία ή να εξιδανικεύσουμε ένα αυταρχικό πολιτειακό σύστημα, αλλά για να αντλήσουμε ένα ουσιώδες ιστορικό δίδαγμα: η κοινωνική συνοχή και η προστασία των οικονομικά ασθενέστερων μπορούν να αποτελέσουν συστατικά στοιχεία της κρατικής ισχύος.
Ο Ρωμανός Α΄ Λεκαπηνός, κατά τον 10ο αιώνα, αντιλήφθηκε έναν κίνδυνο που δεν προερχόταν από τα εξωτερικά σύνορα της αυτοκρατορίας, αλλά από το εσωτερικό της. Οι μεγάλοι γαιοκτήμονες, οι λεγόμενοι «δυνατοί», συγκέντρωναν ολοένα περισσότερη γη, εκμεταλλευόμενοι την οικονομική δυσπραγία των μικρών καλλιεργητών. Με τις νομοθετικές του παρεμβάσεις, ιδιαίτερα το 922 και το 934, επιχείρησε να προστατεύσει τις αγροτικές κοινότητες και να περιορίσει την αρπακτική επέκταση της μεγάλης ιδιοκτησίας. Δεν επρόκειτο απλώς για μια πράξη φιλανθρωπίας. Ήταν μια επιλογή με βαθύτατη πολιτική, οικονομική και στρατηγική σημασία. Ο ελεύθερος μικροκαλλιεργητής αποτελούσε φορολογικό στήριγμα του κράτους και, σε πολλές περιπτώσεις, μέρος της κοινωνικής βάσης της στρατιωτικής του οργάνωσης. Η αποδυνάμωσή του απειλούσε την ίδια την αυτοκρατορική συνοχή.
Την πολιτική αυτή συνέχισαν, με διαφοροποιήσεις, μεταγενέστεροι αυτοκράτορες, όπως ο Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος. Ο Βασίλειος Β΄, με τη Νεαρά του 996, επιχείρησε επίσης να ανακόψει τη συγκέντρωση γης στα χέρια των ισχυρών και να ενισχύσει την αυτοκρατορική εξουσία απέναντι στη μεγάλη γαιοκτητική αριστοκρατία. Βεβαίως, οι παρεμβάσεις αυτές δεν εξάλειψαν τις κοινωνικές ανισότητες ούτε απέτρεψαν οριστικά την επέκταση της μεγάλης ιδιοκτησίας. Ούτε η στρατιωτική ισχύς του Βυζαντίου μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στη συγκεκριμένη πολιτική. Αναδεικνύουν, ωστόσο, μια εξαιρετικά σημαντική ιστορική σχέση: η οικονομική αποδυνάμωση των πολλών μπορούσε να εξελιχθεί σε στρατηγική αποδυνάμωση του κράτους. Αυτή ακριβώς είναι η διαχρονική αξία του ιστορικού παραδείγματος.
Ένα κράτος δεν γίνεται πραγματικά ισχυρό όταν ευημερούν αποκλειστικά οι οικονομικές του ελίτ. Δεν γίνεται ισχυρό όταν οι αριθμοί ευημερούν και οι άνθρωποι δυστυχούν. Όταν η οικονομική μεγέθυνση δεν μεταφράζεται σε κοινωνική πρόοδο. Όταν ο εργαζόμενος εξαντλείται, ο νέος αδυνατεί να σχεδιάσει το μέλλον του, η οικογένεια αγωνιά για την καθημερινή της επιβίωση και η κοινωνική κινητικότητα μετατρέπεται σε προνόμιο των λίγων.
Η ισχύς δεν είναι μόνο στρατιωτικό μέγεθος. Είναι πρωτίστως κοινωνικό επίτευγμα. Είναι η εμπιστοσύνη του πολίτη στους θεσμούς. Η αίσθηση ότι δεν βρίσκεται μόνος απέναντι στις δυσκολίες. Η βεβαιότητα ότι η εργασία του αμείβεται δίκαια, ότι τα παιδιά του έχουν πραγματικές ευκαιρίες και ότι η Πολιτεία δεν λειτουργεί ως μηχανισμός αναπαραγωγής των προνομίων, αλλά ως εγγυητής της κοινωνικής δικαιοσύνης. Γι' αυτό και η συμπεριληπτική ηγεσία δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως μια ακόμη εύηχη πολιτική διακήρυξη. Αποτελεί συγκεκριμένη αντίληψη για την άσκηση της εξουσίας. Μια αντίληψη που δεν διαιρεί τους πολίτες σε χρήσιμους και περιττούς, προνομιούχους και αόρατους, νικητές και ηττημένους. Που αναγνωρίζει την κοινωνική πολυμορφία, επιδιώκει τη σύνθεση και αντιμετωπίζει τη διαφωνία όχι ως απειλή, αλλά ως αναγκαίο στοιχείο της δημοκρατικής λειτουργίας. Ο συμπεριληπτικός ηγέτης δεν καλείται να καταργήσει τις διαφορές. Καλείται να δημιουργήσει τους όρους ώστε αυτές να μη μετατρέπονται σε κοινωνικούς αποκλεισμούς.
Και εδώ ανακύπτει ένα ακόμη θεμελιώδες ερώτημα: τι αξία έχει η διεθνής αναγνώριση μιας χώρας, εάν οι πολίτες της δεν αισθάνονται ασφαλείς μέσα σε αυτήν; Τι αξία έχει η οικονομική ανάπτυξη, εάν τα οφέλη της δεν διαχέονται στην κοινωνία; Τι αξία έχει η επίκληση της εθνικής ισχύος, εάν αυτή δεν συνοδεύεται από την ενδυνάμωση των ανθρώπων που συγκροτούν το έθνος;
Η ηγεσία, κατά τη γνώμη μου, οφείλει να αξιολογείται πρωτίστως από τα κοινωνικά αποτελέσματά της. Από την ποιότητα της δημοκρατίας, την αποτελεσματικότητα των δημόσιων θεσμών, τη μείωση των ανισοτήτων, τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, την εμπέδωση της ασφάλειας και τη δυνατότητα των πολιτών να προοδεύουν χωρίς να συνθλίβονται από την ανασφάλεια.
Η πολιτική δεν είναι διαγωνισμός βιογραφικών σημειωμάτων ούτε επίδειξη γλωσσικών δεξιοτήτων. Είναι μια διαρκής δοκιμασία ευθύνης απέναντι στην κοινωνία.
Δεν χρειαζόμαστε έναν λαό που θα αισθάνεται μικρός μπροστά στον ηγέτη του. Χρειαζόμαστε θεσμούς και ηγεσίες που θα επιτρέπουν στον λαό να γίνεται ισχυρότερος, περισσότερο μορφωμένος, δημιουργικός, ελεύθερος και κοινωνικά ασφαλής. Γιατί το πραγματικό μέτρο μιας ηγεσίας δεν είναι πόσο ψηλά στέκεται ο ηγέτης πάνω από την κοινωνία, αλλά πόσο ψηλά κατορθώνει να ανεβάσει την ίδια την κοινωνία. Και αυτό είναι, τελικά, το ουσιαστικό περιεχόμενο της εθνικής ισχύος: όχι ένας λαός φοβισμένος, εξαντλημένος και διαρκώς διαιρεμένος, αλλά μια κοινωνία με αυτοπεποίθηση, συνοχή, αξιοπρέπεια και πραγματικές προοπτικές προόδου.
Σημείωση: Η ιστορική τεκμηρίωση στηρίζεται στη μελέτη του Eric McGeer για την αγροτική νομοθεσία των Μακεδόνων αυτοκρατόρων, στην ανάλυση του James Howard-Johnston και στην έρευνα της Catherine Holmes για τη διακυβέρνηση του Βασιλείου Β΄.
