Οι αρχαιολόγοι εξέτασαν μια σχεδόν κυκλική οπή διαμέτρου περίπου 15 χιλιοστών στην αριστερή ωμοπλάτη του ατόμου. Με βάση τη θέση και τη γωνία του τραύματος, εκτιμούν ότι ένα αιχμηρό ξύλινο δόρυ ενδέχεται να διαπέρασε τον θώρακα, προκαλώντας σοβαρές βλάβες σε εσωτερικά όργανα και μεγάλα αιμοφόρα αγγεία, προτού εξέλθει από την ωμοπλάτη.
Η συγκεκριμένη ανακάλυψη ενισχύει τις ενδείξεις ότι η βία μεταξύ ανθρώπων υπήρχε ήδη από πολύ παλιά στην ανθρώπινη προϊστορία. Ωστόσο, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο το τραύμα να προκλήθηκε κατά λάθος, για παράδειγμα στη διάρκεια ενός κυνηγιού.
Οι Νεάντερταλ αποτελούσαν διαφορετικό ανθρώπινο είδος, το οποίο εξαφανίστηκε πριν από περίπου 40.000 χρόνια. Κατοικούσαν σε μεγάλες περιοχές της Ευρώπης και της δυτικής και κεντρικής Ασίας, ενώ για σημαντικό χρονικό διάστημα συνυπήρχαν με τον σύγχρονο άνθρωπο.
Για πολλά χρόνια, η εξαφάνισή τους αποδιδόταν κυρίως στον ανταγωνισμό με τον Homo sapiens, ο οποίος θεωρούνταν πιο ευέλικτος και ικανός να προσαρμόζεται. Νεότερες έρευνες, ωστόσο, εξετάζουν και άλλους παράγοντες, όπως οι κλιματικές αλλαγές και οι δυσκολίες προσαρμογής σε ένα μεταβαλλόμενο περιβάλλον.
Η ανακάλυψη στο σπήλαιο Shanidar
Τα λείψανα του τραυματισμένου Νεάντερταλ εντοπίστηκαν στο σπήλαιο Shanidar, στο ιρακινό Κουρδιστάν. Εκτός από την αριστερή ωμοπλάτη, οι αρχαιολόγοι βρήκαν το δεξί χέρι, τρία πλευρά και ορισμένα δόντια του ατόμου, το οποίο ονόμασαν «Shanidar A».
Η δρ Έμα Πόμεροϊ, από το Τμήμα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, ανέφερε ότι το τραύμα θα μπορούσε να αποτελεί μία από τις αρχαιότερες ενδείξεις θανατηφόρας διαπροσωπικής βίας με ξύλινο δόρυ.
Όπως εξήγησε, η κυκλική μορφή της οπής δεν φαίνεται να συνάδει με ένα συνηθισμένο κάταγμα που θα μπορούσε να προκληθεί από φυσικά αίτια. Παράλληλα, πειράματα με ανακατασκευασμένα ξύλινα δόρατα έχουν δημιουργήσει παρόμοια στρογγυλά τραύματα σε οστά.
Οι ανασκαφές στο σπήλαιο είχαν ξεκινήσει ήδη από τη δεκαετία του 1950, όταν εντοπίστηκαν λείψανα τουλάχιστον δέκα Νεάντερταλ. Η περιοχή έχει προσφέρει σημαντικά στοιχεία για τη ζωή, τις συνήθειες και τις κοινωνικές σχέσεις των συγκεκριμένων πληθυσμών.
Παρά τις ενδείξεις, η Πόμεροϊ διευκρίνισε ότι δεν είναι δυνατόν να αποδειχθεί με βεβαιότητα πως επρόκειτο για σκόπιμη επίθεση. Το τραύμα θα μπορούσε να έχει προκληθεί και από ατύχημα κατά τη διάρκεια κυνηγιού, ακόμη και από κάποιο μέλος της ίδιας ομάδας.
Από την πλευρά του, ο καθηγητής Κρις Στρίνγκερ, από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου, ο οποίος δεν συμμετείχε στην έρευνα, θεωρεί πιθανότερο το ενδεχόμενο της εσκεμμένης επίθεσης. Κατά την εκτίμησή του, η θέση και η σοβαρότητα του τραύματος ενισχύουν αυτή την ερμηνεία, χωρίς ωστόσο να την αποδεικνύουν οριστικά.
Ένα παλαιότερο εύρημα από την ίδια περιοχή
Η νέα ανακάλυψη δεν είναι η πρώτη που συνδέει τους Νεάντερταλ του Shanidar με τραυματισμούς από αιχμηρά όπλα.
Το 1957 είχαν βρεθεί στο ίδιο σπήλαιο λείψανα ενός άλλου Νεάντερταλ, ο οποίος έζησε πριν από περίπου 50.000 χρόνια. Στα πλευρά του εντοπίστηκαν ενδείξεις τραύματος που είχε επουλωθεί εν μέρει. Οι αρχαιολόγοι εκτίμησαν ότι ενδέχεται να είχε προκληθεί από δόρυ με λίθινη αιχμή.
Όπως και στην περίπτωση του Shanidar A, δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί με βεβαιότητα αν ο τραυματισμός προέκυψε από ατύχημα κατά το κυνήγι ή από επίθεση άλλου ατόμου.
Τα δύο ευρήματα, ωστόσο, προσθέτουν στοιχεία στη συζήτηση για το πόσο συχνές ήταν οι συγκρούσεις μεταξύ των προϊστορικών ανθρώπων. Ο Στρίνγκερ υποστηρίζει ότι τα διαθέσιμα δεδομένα ενισχύουν την άποψη πως η διαπροσωπική βία έχει βαθιές ρίζες στην ανθρώπινη ιστορία.
Ενδείξεις βίας πριν από 430.000 χρόνια
Ακόμη παλαιότερα στοιχεία προέρχονται από τη βόρεια Ισπανία και μια αρχαιολογική τοποθεσία γνωστή ως «Λάκκος των Οστών» (Pit of Bones).
Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2022 εξέτασε κρανία αρχαίων ανθρώπινων πληθυσμών από την περιοχή και εντόπισε συνολικά 57 επουλωμένα τραύματα στο κεφάλι σε 20 άτομα. Σε εννέα περιπτώσεις, τα κατάγματα του κρανίου θα μπορούσαν να είχαν αποβεί θανατηφόρα, ενώ σε έξι άτομα παρατηρήθηκαν παρόμοια τραύματα διάτρησης στο πίσω αριστερό τμήμα του κρανίου.
Η επανάληψη τραυματισμών σε παρόμοια σημεία οδήγησε τους ερευνητές στην εκτίμηση ότι ορισμένα από αυτά τα περιστατικά πιθανότατα οφείλονταν σε σκόπιμα χτυπήματα και όχι σε τυχαίες κακώσεις. Σε ένα κρανίο, μάλιστα, εντοπίστηκαν δύο τραύματα που ενδέχεται να προκλήθηκαν από το ίδιο αντικείμενο.
Τα ευρήματα χρονολογούνται πριν από περίπου 430.000 χρόνια και υποδηλώνουν ότι σοβαρές επιθέσεις μεταξύ ανθρώπων συνέβαιναν πολύ πριν από την εμφάνιση της γεωργίας και των μόνιμων οικισμών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι πληθυσμοί εκείνης της περιόδου ασκούσαν συστηματικά βία. Δείχνει, όμως, ότι οι θανατηφόρες συγκρούσεις δεν αποτελούσαν αποκλειστικό χαρακτηριστικό των μεταγενέστερων κοινωνιών.
Πότε εμφανίστηκε η οργανωμένη βία;
Για δεκαετίες, αρκετοί αρχαιολόγοι συνέδεαν την εμφάνιση του οργανωμένου πολέμου με την ανάπτυξη της γεωργίας. Η εγκατάσταση σε μόνιμους οικισμούς και η συσσώρευση γης, ζώων και αποθεμάτων τροφίμων θεωρούνταν παράγοντες που ενίσχυσαν τον ανταγωνισμό μεταξύ διαφορετικών ομάδων.
Ωστόσο, τα ευρήματα από αρχαιότερους πληθυσμούς κυνηγών-τροφοσυλλεκτών και από προϊστορικούς ανθρώπινους συγγενείς δείχνουν ότι μεμονωμένες ανθρωποκτονίες και σοβαρές επιθέσεις σημειώνονταν πολύ πριν από την εμφάνιση της γεωργίας.
Το βασικό ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι πόσο συχνά συνέβαιναν τέτοια περιστατικά και πότε οι μεμονωμένες συγκρούσεις άρχισαν να μετατρέπονται σε οργανωμένες αντιπαραθέσεις μεταξύ ομάδων.
Η μελέτη των τραυμάτων στα οστά προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την προϊστορική συμπεριφορά, αλλά οι επιστήμονες χρειάζονται περισσότερα ευρήματα για να κατανοήσουν τις συνθήκες υπό τις οποίες εκδηλωνόταν η βία και τον ρόλο της στις κοινωνίες του παρελθόντος.
