Η Ελλάδα εξακολουθεί να συζητά για την ανάπτυξη κυρίως μέσα από εθνικούς δείκτες. Πόσο αυξήθηκε το ΑΕΠ και τι συνέβη στις επενδύσεις και την απασχόληση. Αυτή η εικόνα, όμως, αλλάζει αισθητά όταν κοιτάξει κανείς τη χώρα από την πλευρά των Περιφερειών της. Ο τόπος στον οποίο ζει κάποιος εξακολουθεί να επηρεάζει τις δυνατότητες που έχει μπροστά του. Επηρεάζει την πρόσβαση στην εργασία και στις δημόσιες υπηρεσίες αλλά και την προοπτική να παραμείνει και να δημιουργήσει εκεί. Αυτή τη λιγότερο ορατή πλευρά της ελληνικής ανάπτυξης ανέδειξε με ιδιαίτερο τρόπο η 3η Έκθεση «Κοινωνικές και Οικονομικές Τάσεις στις Ελληνικές Περιφέρειες» του ΙΟΒΕ, η οποία παρουσιάστηκε τον περασμένο Ιούνιο στο Πανεπιστήμιο Πατρών και εκπονήθηκε με την υποστήριξη του Πανεπιστημίου και του Επιμελητηρίου Αχαΐας.
Πέντε μήνες μετά την παρουσίασή της, τα δεδομένα της παραμένουν επίκαιρα, επειδή το ζήτημα που θέτουν είναι έντονα πολιτικό. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται η ανάπτυξη στον χώρο και το κατά πόσο η χώρα μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί με τόσο μεγάλες αποστάσεις και ανισότητες ανάμεσα στο κέντρο και την περιφέρεια.
Η Αττική παράγει σχεδόν το μισό εθνικό ΑΕΠ και συγκεντρώνει πάνω από το ένα τρίτο των επενδύσεων, ενώ μαζί με την Κεντρική Μακεδονία απορροφά περισσότερο από το 54% της συνολικής απασχόλησης. Πίσω από αυτούς τους αριθμούς βρίσκεται ένα μοντέλο που ενισχύθηκε επί δεκαετίες. Η διοίκηση και οι μεγάλες επιχειρηματικές λειτουργίες, μαζί με υπηρεσίες υψηλής εξειδίκευσης και τα κέντρα λήψης αποφάσεων, συσσωρεύονται στους ίδιους πόλους. Η οικονομική ισχύς προσελκύει ανθρώπους και κεφάλαια, ενώ γύρω της αναπτύσσονται συνεχώς νέες δραστηριότητες. Μέσα από αυτή τη διαρκή ανατροφοδότηση, η γεωγραφία της ελληνικής οικονομίας στενεύει τον ζωτικό χώρο των υπόλοιπων Περιφερειών. Η περιφερειακή ανισότητα αποτελεί έτσι αποτέλεσμα συγκεκριμένων επιλογών και μιας μακράς παράδοσης συγκεντρωτισμού.
Οι εθνικοί μέσοι όροι θολώνουν συχνά αυτή την πραγματικότητα. Η αύξηση του ΑΕΠ μπορεί να συμβαδίζει με χαμηλά εισοδήματα και περιορισμένη χρηματοδότηση, ενώ σε μεγάλα τμήματα της επικράτειας η απασχόληση παραμένει εύθραυστη και η παραγωγική βάση ασθενής. Η έκθεση δείχνει ότι μόνο η Αττική και το Νότιο Αιγαίο υπερβαίνουν τον εθνικό μέσο όρο στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ, ενώ αρκετές ηπειρωτικές Περιφέρειες κινούνται με σαφώς πιο συγκρατημένους ρυθμούς από τις τουριστικές και νησιωτικές οικονομίες. Η ανάπτυξη κρίνεται τελικά από τον τόπο στον οποίο παράγεται και από το κατά πόσο διαχέεται στην κοινωνία. Κρίνεται, βέβαια, και από τη δυνατότητά της να δημιουργεί μόνιμη παραγωγική ικανότητα.
Οι οικονομικές αυτές αποκλίσεις αρχίζουν να αλλάζουν και τον πληθυσμιακό χάρτη της χώρας. Όταν ένας νέος άνθρωπος δεν βρίσκει εργασία αντίστοιχη των σπουδών του ή όταν μια οικογένεια διαπιστώνει ότι η πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες γίνεται δυσκολότερη τότε η μετακίνηση προς τα μεγάλα αστικά κέντρα μετατρέπεται σε αναγκαστική στρατηγική ζωής. Το ίδιο συμβαίνει όταν μια μικρή επιχείρηση αδυνατεί να χρηματοδοτήσει ακόμη και μια περιορισμένη επένδυση.
Έτσι, η φυγή των νεότερων ηλικιών περιορίζει το εργατικό δυναμικό και την κατανάλωση, αποδυναμώνει την τοπική οικονομία και κάνει ακόμη δυσκολότερη τη συγκράτηση του πληθυσμού. Η μελέτη περιγράφει ουσιαστικά έναν φαύλο κύκλο δημογραφικής και οικονομικής υποχώρησης που απειλεί να δώσει μόνιμο χαρακτήρα στις σημερινές αποκλίσεις.
Η Δυτική Ελλάδα αποτυπώνει ίσως πιο καθαρά αυτή την αντίφαση. Διαθέτει ένα από τα σημαντικότερα ακαδημαϊκά και ερευνητικά οικοσυστήματα της χώρας, με ισχυρή πρωτογενή παραγωγή και σημαντικό πολιτιστικό απόθεμα. Τα λιμάνια και η γεωγραφική της θέση μπορούν επίσης να στηρίξουν μεγαλύτερη εξωστρέφεια. Η μελέτη καταγράφει σημαντική βελτίωση της καινοτομικής της επίδοσης και αύξηση 17% στις πάγιες επενδύσεις την περίοδο 2022--2023. Το μερίδιό της στο εθνικό ΑΕΠ παραμένει, ωστόσο, στο 4,3%. Η απόσταση ανάμεσα στο δυναμικό της Περιφέρειας και στο τελικό οικονομικό της αποτύπωμα βρίσκεται στην καρδιά του προβλήματος.
Η μετατροπή της γνώσης σε παραγωγή παραμένει περιορισμένη. Οι επενδύσεις δεν δημιουργούν πάντοτε διαρκείς αλυσίδες αξίας, ενώ η τοπική επιχειρηματικότητα παραμένει συχνά εγκλωβισμένη σε μικρή κλίμακα και με περιορισμένη πρόσβαση στη χρηματοδότηση.
Μια σύγχρονη περιφερειακή πολιτική χρειάζεται εθνική στρατηγική χωρικής σύγκλισης. Χρειάζεται σαφείς στόχους για το εισόδημα και την απασχόληση αλλά και πολιτικές που θα ενισχύουν τη δημογραφική ανθεκτικότητα και την πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες. Οι Περιφέρειες χρειάζονται ουσιαστικές αρμοδιότητες και σταθερούς πόρους, ώστε να μπορούν να σχεδιάζουν με βάση τη δική τους παραγωγική και κοινωνική πραγματικότητα.
Τα πανεπιστήμια και τα επιμελητήρια μπορούν να συνεργαστούν περισσότερο με την αυτοδιοίκηση και την επιχειρηματική κοινότητα, διαμορφώνοντας έτσι σταθερά αναπτυξιακά οικοσυστήματα. Η επιτυχία βέβαια μιας χρηματοδοτικής περιόδου δεν πρέπει να μετριέται μόνο από τα ποσά που απορροφήθηκαν. Πρέπει να φαίνεται στις θέσεις εργασίας που αντέχουν στον χρόνο και στις επιχειρήσεις που αποκτούν μεγαλύτερη δυναμική. Κυρίως όμως, πρέπει να φαίνεται στη δυνατότητα των ανθρώπων να παραμείνουν στον τόπο τους.
Η 3η Έκθεση του ΙΟΒΕ μετατρέπει μια γνώριμη διαπίστωση σε συγκεκριμένη πολιτική ευθύνη. Η χώρα γνωρίζει πλέον με μεγαλύτερη ακρίβεια πού βρίσκονται οι αποκλίσεις και πώς αναπαράγονται. Η επιλογή που μένει είναι σαφής. Η περιφερειακή ανισότητα πρέπει να αναγνωριστεί ως κεντρικό εθνικό πρόβλημα και να περάσει στον πυρήνα της αναπτυξιακής πολιτικής. Μια Ελλάδα που συγκεντρώνει τις ευκαιρίες της σε ελάχιστους τόπους περιορίζει το δικό της μέλλον. Οι δεκατρείς Περιφέρειες είναι η ίδια η χώρα.
Υ.Γ. Το άρθρο αυτό είναι το πρώτο μιας σειράς παρεμβάσεων με αφετηρία την 3η Έκθεση «Κοινωνικές και Οικονομικές Τάσεις στις Ελληνικές Περιφέρειες» του ΙΟΒΕ. Στα κείμενα που θα ακολουθήσουν θα επιχειρήσω να φωτίσω επιμέρους ευρήματα της μελέτης και να τα ερμηνεύσω μέσα από τις πολιτικές επιλογές που επηρεάζουν την περιφερειακή ανάπτυξη. Ιδιαίτερο βάρος θα δοθεί στο τι σημαίνουν για τη Δυτική Ελλάδα και την προοπτική της.
**Το παρόν άρθρο αποτυπώνει αποκλειστικά προσωπικές απόψεις του συντάκτη, οι οποίες δεν εκφράζουν και δεν αντιπροσωπεύουν, σε καμία περίπτωση, το Πανεπιστήμιο Πατρών.
Παναγιωτόπουλος Γιώργος
Καθηγητής,
Αντιπρύτανης Πανεπιστημίου Πατρών
