Μεγάλη γιορτή για την Ορθόδοξη Εκκλησία σήμερα, Πέμπτη 27 Αυγούστου, καθώς τιμάται η μνήμη του Αγίου Φανουρίου του Μεγαλομάρτυρος, ενός από τους πλέον αγαπητούς Αγίους της ελληνικής λαϊκής παράδοσης.
Η σημερινή ημέρα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη φανουρόπιτα, το χαρακτηριστικό έδεσμα που παρασκευάζεται σε χιλιάδες σπίτια και προσφέρεται στις εκκλησίες, ενώ σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση ο Άγιος Φανούριος θεωρείται εκείνος στον οποίο απευθύνονται οι πιστοί όταν αναζητούν κάτι που έχει χαθεί ή επιθυμούν να «φανερωθεί» κάτι σημαντικό στη ζωή τους.
Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε χρόνο στις 26 και 27 Αυγούστου οι εκκλησίες γεμίζουν με μικρές και μεγάλες φανουρόπιτες, οι οποίες ευλογούνται και στη συνέχεια μοιράζονται στους πιστούς.
Ποιοι γιορτάζουν σήμερα 27 Αυγούστου
Σύμφωνα με το εορτολόγιο, σήμερα τιμώνται επίσης ο Άγιος Αρκάδιος, ο Άγιος Λιβέριος, Πάπας Ρώμης και Ομολογητής, και ο Όσιος Ποιμήν.
Σήμερα γιορτάζουν τα ονόματα:
- Φανούριος, Φανούρης, Φάνης, Νούρης
- Φανουρία, Φανή, Φανούλα
- Αρκάδιος, Αρκάδης, Αρκαδία, Αρκάδα
- Λιβέριος, Λυμπέρης, Λιμπέρης, Λιμπέριος, Λιβέρης
- Όσιος, Οσία
Ιδιαίτερα διαδεδομένη είναι φυσικά η γιορτή όσων φέρουν το όνομα Φανούριος και τις παραλλαγές του.
Ποιος ήταν ο Άγιος Φανούριος
Η περίπτωση του Αγίου Φανουρίου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς για πολλούς αιώνες ήταν ουσιαστικά άγνωστος.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, η μορφή του έγινε γνωστή μετά την ανακάλυψη εικόνας του στη Ρόδο τον 14ο αιώνα.
Κατά τη διάρκεια εργασιών σε παλαιά κτίσματα κοντά στα τείχη της πόλης φέρεται να αποκαλύφθηκε αρχαίος ναός, μέσα στον οποίο υπήρχαν πολλές κατεστραμμένες εικόνες. Ανάμεσά τους βρέθηκε μία εικόνα σε πολύ καλή κατάσταση, στην οποία αναγνωρίστηκε το όνομα του Αγίου.
Ο Άγιος Φανούριος απεικονιζόταν ως νεαρός στρατιώτης, κρατώντας σταυρό και αναμμένη λαμπάδα, ενώ γύρω από την κεντρική μορφή υπήρχαν παραστάσεις των μαρτυρίων που, σύμφωνα με την παράδοση, υπέστη.
Η εικόνα αυτή αποτέλεσε ουσιαστικά την αφετηρία για τη διάδοση της τιμής του Αγίου στον ελληνικό χώρο.
Γιατί ο Άγιος Φανούριος θεωρείται ότι «φανερώνει» τα χαμένα
Με το πέρασμα των αιώνων δημιουργήθηκε γύρω από τον Άγιο μία από τις πιο χαρακτηριστικές λαϊκές παραδόσεις της Ορθοδοξίας.
Οι πιστοί επικαλούνται τη βοήθειά του όταν έχουν χάσει κάποιο αντικείμενο, όταν αναζητούν μια λύση σε μια δύσκολη υπόθεση ή, ευρύτερα, όταν επιθυμούν να τους «φανερωθεί» κάτι.
Η σύνδεση αυτή ενισχύθηκε φυσικά και από το ίδιο το όνομα Φανούριος, το οποίο στη λαϊκή συνείδηση συνδέθηκε με το ρήμα «φανερώνω».
Έτσι γεννήθηκε μια παράδοση που παραμένει μέχρι σήμερα εξαιρετικά ζωντανή: κάποιος ζητά τη βοήθεια του Αγίου και στη συνέχεια φτιάχνει μια φανουρόπιτα, την οποία προσφέρει για ευλογία και μοιράζει.
Η φανουρόπιτα: Το έθιμο που περνά από γενιά σε γενιά
Η φανουρόπιτα είναι αναμφίβολα το πιο γνωστό έθιμο της εορτής.
Παραδοσιακά πρόκειται για μια απλή, συνήθως νηστίσιμη πίτα, που παρασκευάζεται με λίγα υλικά και προσφέρεται στην εκκλησία την παραμονή ή ανήμερα της γιορτής.
Σε πολλές περιοχές έχει επικρατήσει η παράδοση να χρησιμοποιούνται επτά ή εννέα υλικά, αριθμοί στους οποίους η λαϊκή και θρησκευτική παράδοση αποδίδει συμβολικό χαρακτήρα.
Οι συνταγές διαφέρουν από τόπο σε τόπο και από οικογένεια σε οικογένεια. Συνήθως περιλαμβάνουν αλεύρι, λάδι, ζάχαρη, χυμό πορτοκαλιού, κανέλα, σταφίδες ή ξηρούς καρπούς.
Η ουσία, ωστόσο, δεν βρίσκεται στη συγκεκριμένη συνταγή.
Η φανουρόπιτα φτιάχνεται για να μοιραστεί.
Μετά την ευλογία της κόβεται σε κομμάτια και προσφέρεται σε συγγενείς, φίλους, γείτονες ή στους πιστούς που βρίσκονται στην εκκλησία.
Η παράδοση για τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου
Με τη φανουρόπιτα συνδέεται και μία ακόμη ιδιαίτερα γνωστή λαϊκή παράδοση.
Σύμφωνα με αυτήν, κατά την προσφορά της πίτας γίνεται συχνά μνεία «υπέρ αναπαύσεως της μητέρας του Αγίου Φανουρίου».
Ωστόσο, ιστορικές πληροφορίες για τη μητέρα του Αγίου δεν υπάρχουν και η συγκεκριμένη σύνδεση ανήκει κυρίως στη λαϊκή παράδοση που αναπτύχθηκε γύρω από τη λατρεία του.
Ακριβώς αυτή η ανάμειξη εκκλησιαστικής μνήμης και λαϊκού εθίμου είναι που έκανε τη γιορτή του Αγίου Φανουρίου τόσο ξεχωριστή στην Ελλάδα.
Μια γιορτή που παραμένει ζωντανή
Η 27η Αυγούστου είναι από εκείνες τις ημέρες του εορτολογίου που έχουν καταφέρει να ξεπεράσουν τα στενά όρια μιας θρησκευτικής εορτής και να γίνουν μέρος της καθημερινής λαϊκής παράδοσης.
Η εικόνα είναι γνώριμη κάθε χρόνο: φούρνοι που μοσχοβολούν κανέλα και πορτοκάλι, φανουρόπιτες που καταφθάνουν στις εκκλησίες και άνθρωποι που τις μοιράζουν με μία ευχή.
Άλλος ζητά να βρεθεί κάτι που έχασε. Άλλος ελπίζει να ανοίξει ένας δρόμος που σήμερα φαίνεται κλειστός. Και άλλος απλώς συνεχίζει μια παράδοση που έμαθε από τη μητέρα ή τη γιαγιά του.
Ίσως γι' αυτό ο Άγιος Φανούριος παραμένει τόσο αγαπητός αιώνες μετά την εύρεση της εικόνας του στη Ρόδο.
Γιατί η γιορτή του συνδέθηκε τελικά με μία βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: την ελπίδα ότι ακόμη και αυτό που μοιάζει χαμένο μπορεί κάποτε να ξαναφανερωθεί.
