ΠΡΟΣΟΧΗ: Το κείμενο περιέχει λέξεις - Όταν ο χρόνος ανάγνωσης γίνεται προειδοποίηση

4 min read.
6 min read.
Εκτιμώμενος χρόνος ανάγνωσης…

Οι μικρές αυτές ενδείξεις έχουν κατοικοεδρεύσει πάνω από τα κείμενα τόσο φυσικά σαν να ήταν εκεί πάντα. Δίπλα στον τίτλο, στον συντάκτη, υπάρχει πλέον συχνά και ο χρόνος που υπολογίζεται ότι θα μας «κοστίσει» η ανάγνωση.

Αναρωτήθηκα γιατί και έκανα το απλούστερο: ρώτησα την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η απάντηση ήρθε, βεβαίως, σε δευτερόλεπτα. Ο προβλεπόμενος χρόνος ανάγνωσης, μου εξήγησε, σέβεται τον χρόνο του αναγνώστη, τον βοηθά να αποφασίσει αν θα διαβάσει τώρα ή αργότερα, ενισχύει την πιθανότητα να μην εγκαταλείψει τη σελίδα.

«Λογικό». Και ακριβώς γι’ αυτό ενδιαφέρον.

Γιατί κάτω από το απολύτως εύλογο και σχεδόν «ηθικό» «σεβόμαστε τον χρόνο σου» υπάρχει μια άλλη παραδοχή: η ανάγνωση αντιμετωπίζεται ως δέσμευση για την οποία πρέπει να προειδοποιηθώ. Πριν ακόμη κριθεί για την αξία, την πρωτοτυπία ή το περιεχόμενό του, το κείμενο δηλώνει τι θα μου «στοιχίσει» σε χρόνο.

Κάπως έτσι το «6 min read» αρχίζει να θυμίζει τις πληροφορίες που συνοδεύουν ένα προϊόν: βάρος, σύνθεση, συστατικά, ιδιότητες· ή, καλύτερα ακόμη, τις προειδοποιήσεις ενός φαρμάκου: ΠΡΟΣΟΧΗ: Το κείμενο περιέχει λέξεις. Ενδέχεται να σας απασχολήσει για περίπου … λεπτά.

Υπάρχει όμως ένα παράδοξο.

Στις έντυπες εκδόσεις —ακόμη και στις αντίστοιχες των ψηφιακών μέσων που κοίταξα— αυτή η προειδοποίηση εξαφανίζεται. Η εφημερίδα και το περιοδικό δεν σημειώνουν πάνω από κάθε άρθρο πόσα λεπτά θα χρειαστώ για να το ολοκληρώσω. Το βιβλίο δεν με ενημερώνει στο εξώφυλλο πόσες ώρες θα απαιτήσει από τη ζωή μου.

Ίδιο κείμενο, ο ίδιος χρόνος, αλλά ένας διαφορετικός ενδεχόμενος αναγνώστης;

Στο έντυπο φαίνεται να προϋποτίθεται κάποιος που έχει ήδη κάνει μια συνειδητή κίνηση προς την ανάγνωση: το επέλεξε, εστίασε, αποφάσισε να σταθεί. Στο αχανές διαδίκτυο απέναντί μας βρίσκεται συχνά κάποιος άλλος που δεν είναι (ακόμα;) αναγνώστης. Είναι περαστικός. Έχουμε ίσως μία ματιά του μόνο και μέσα σε αυτή τη μοναδική ματιά πρέπει να κερδίσουμε ό,τι μπορούμε, πριν φύγει.

Κι έτσι αλλάζει αθόρυβα και το λεξιλόγιο: ο αναγνώστης γίνεται user, η επίσκεψη γίνεται traffic, η εγκατάλειψη καταγράφεται, η προσοχή μετατρέπεται σε νόμισμα, το κείμενο σε content.

Δεν υπάρχει, βέβαια, κάτι μεμπτό σε μια πρακτική διευκόλυνση. Ούτε στο «6 min read», ούτε στα highlights, ούτε στο save for later. Το ζήτημα αρχίζει όταν οι μικρές διευκολύνσεις παύουν να είναι μεμονωμένες και συγκροτούν περιβάλλον.

«Σέβεται τον χρόνο του αναγνώστη» — ποιου αναγνώστη ακριβώς; Το «6 min read» δεν υπολογίζει εμένα· υπολογίζει έναν μέσο αναγνώστη-φάντασμα, με μια ταχύτητα που δεν είναι ποτέ ακριβώς η δική μου. Η ένδειξη που μοιάζει να υπηρετεί τον προσωπικό μου χρόνο με μετρά, αναγκαστικά, με ένα γενικό μέτρο. Και κανένα περιβάλλον δεν είναι ουδέτερο: ενώ μας εξυπηρετεί, μας μαθαίνει και πώς να κινούμαστε μέσα του.

Skip.
Scroll.
Next.
Summary.
Highlights.
Save for later.

Μικρές καθημερινές εντολές, καμία υποχρεωτική, καμία ιδιαίτερα σημαντική από μόνη της. Η εκτέλεσή τους εκατοντάδες φορές, όμως, αποκτά σημασία. Οι νοοτροπίες δεν χτίζονται μόνο από όσα συνειδητά πιστεύουμε. Χτίζονται και από όσα επαναλαμβάνουμε τόσο συχνά, ώστε παύουμε να τα παρατηρούμε.

«Συγγνώμη για το σεντόνι»

Η λογική του «θα σου πάρει τόσο», δηλαδή, δεν έμεινε στην οθόνη· πέρασε και στον τρόπο που μιλάμε ο ένας στον άλλον. «Συγγνώμη για το σεντόνι». «Sorry για το μεγάλο μήνυμα». Για τι ακριβώς απολογούμαστε; Επειδή μια σκέψη δεν χώρεσε σε δύο γραμμές; Επειδή χρειάστηκε λίγο περισσότερο από τον χρόνο του άλλου; Επειδή θελήσαμε να εξηγήσουμε αντί απλώς να δηλώσουμε;

Ως άνθρωπος που γράφει αρκετά συχνά, έχω δει —όπως όποιος δημοσιεύει τακτικά— likes και καρδιές να έρχονται σε ένα κείμενο μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα από τη δημοσίευσή του, σε χρόνο που δεν επαρκεί για να έχει προλάβει κανείς να το διαβάσει, πόσω μάλλον να το έχει κρίνει. Δεν το λέω ως μομφή. Ένα like μπορεί να σημαίνει «σε είδα», «είμαι εδώ», «χάρηκα που σε συνάντησα στη ροή». Είναι ένας μικρός κοινωνικός χαιρετισμός.

Ακριβώς όμως αυτό είναι το ενδιαφέρον.

Το «σε διάβασα» και το «σε είδα να περνάς από την οθόνη μου» έχουν αρχίσει να συγχέονται επικίνδυνα. Το scroll δεν έχει ακρωτηριάσει μόνο την ανάγνωση. Φοβάμαι ότι έχει παραμορφώσει κάτι και στον τρόπο που σχετιζόμαστε. Κείμενα, εικόνες, χαρές, απώλειες, άνθρωποι και διαφημίσεις περνούν μπροστά μας με την ίδια κίνηση του δαχτύλου.

Δεν πρόκειται απαραίτητα για αδιαφορία. Πρόκειται ίσως για κάτι βαθύτερο: έχουμε μάθει να μη μένουμε. Κι εδώ, μάλλον, βρίσκεται το πραγματικό θέμα.

Δεν με ανησυχεί απλώς ότι ελαττώνεται η υπομονή μας απέναντι στα κείμενα. Με ανησυχεί ότι διαμορφώνεται μια κουλτούρα στην οποία η παρατεταμένη προσοχή εμφανίζεται όλο και περισσότερο ως κόστος.

Και η ανάγνωση —κι ακόμη περισσότερο η μελέτη— προϋποθέτει ακριβώς το αντίθετο. Επιστρέφω. Δεν καταλαβαίνω και ξαναδιαβάζω. Αφήνω μια σκέψη να με καθυστερήσει. Αντέχω για λίγο να μην ξέρω. Δίνω χρόνο σε κάτι χωρίς να έχω προκαθορίσει ούτε τι ακριβώς θα κερδίσω ούτε σε πόσα λεπτά.

Γι’ αυτό αναρωτιέμαι αν, ιδίως σε ένα μέρος της δυτικής ψηφιακής κουλτούρας, έχουμε δημιουργήσει χωρίς να το αποφασίσουμε, μια ιδιότυπη καμπάνια εναντίον της μελέτης. Από περιέργεια κοίταξα ιστοσελίδες εφημερίδων από την Ινδία, την Κίνα και τη Βραζιλία· σε όσες εξέτασα δεν συνάντησα αυτή την ένδειξη. Μια τόσο περιορισμένη παρατήρηση δεν επιτρέπει, βέβαια, πολιτισμικές γενικεύσεις. Αρκεί όμως για να δείξει κάτι απλούστερο: ο χρόνος ανάγνωσης δεν αποτελεί αναπόφευκτο τεχνικό χαρακτηριστικό του διαδικτύου, αλλά επιλογή σχεδιασμού.

Κανείς δεν μας λέει «μη διαβάζετε». Το αντίθετο: δεν υπήρξε ποτέ μεγαλύτερη προσφορά κειμένων και πληροφορίας. Το μήνυμα είναι λεπτότερο.

Διάβασε, αλλά γρήγορα.
Μάθε χωρίς κόπο.

Στο ίδιο περιβάλλον έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπιζόμαστε ως πελάτες. Ο χρόνος μας είναι πολύτιμος. Η προσοχή μας πρέπει να κερδηθεί. Και καθώς όλο και περισσότεροι παράγουμε κάτι —μια ανάρτηση, ένα σχόλιο— περνάμε ταυτόχρονα και στην άλλη πλευρά της συναλλαγής: γινόμαστε έμποροι της προσοχής. Να την κερδίσουμε. Να μη χάσουμε τον δικό μας «πελάτη».

Να είμαστε σύντομοι, εύληπτοι, ελκυστικοί.
Να μη ζητήσουμε πολλά.

Μόνο που δεν μπορούμε να ζούμε διαρκώς ούτε ως πελάτες ούτε ως έμποροι. Είμαστε αναγνώστες, συνομιλητές, φίλοι. Είμαστε άνθρωποι που κάποιες φορές χρειάζεται να ακούσουμε κάτι που δεν είναι σύντομο, ευχάριστο ή «φιλικό προς τον χρήστη».

Και είμαστε και πολίτες. Ο πολίτης δεν μπορεί να απαιτεί από την πραγματικότητα να του παρέχεται σε highlights. Υπάρχουν ζητήματα που δεν συνοψίζονται έντιμα σε τρεις κουκκίδες. Επιχειρήματα που πρέπει να ακολουθήσουμε μέχρι τέλους για να τα κρίνουμε. Σχέσεις στις οποίες ο χρόνος δεν είναι κόστος συναλλαγής.

Και φθάνουμε σε μια ειρωνεία σχεδόν υποδειγματική.

Εδώ και χρόνια ο ψηφιακός κόσμος μάς εκπαιδεύει να αποφασίζουμε σε κλάσματα δευτερολέπτου. Η επόμενη εικόνα, η επόμενη είδηση, το επόμενο βίντεο είναι ήδη εκεί. Τώρα ίσως αυτή η ταχύτητα επιστρέφει στους ίδιους τους παραγωγούς της.

Στο Instagram και στο TikTok συναντά κανείς συχνά βίντεο που αρχίζουν σχεδόν ικετευτικά: ΜΗΝ ΠΡΟΣΠΕΡΑΣΕΙΣ. ΔΕΣ ΤΟ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ. ΜΗΝ ΚΑΝΕΙΣ SCROLL. Έχει κάτι κωμικό και μαζί βαθιά αποκαλυπτικό. Πρώτα εκπαιδεύσαμε τον καταναλωτή περιεχομένου να μη χαρίζει ούτε δευτερόλεπτο σε κάτι που δεν αποφέρει άμεσο «κέρδος» και τώρα στεκόμαστε μπροστά του παρακαλώντας τον να περιμένει, να κάνει υπομονή για λίγα λεπτά.

Το «6 min read» και το «ΜΗΝ ΠΡΟΣΠΕΡΑΣΕΙΣ» μοιάζουν αντίθετα. Στην πραγματικότητα λένε το ίδιο πράγμα. Το πρώτο: Μη φοβάσαι. Δεν θα σου πάρω πολύ χρόνο. Το δεύτερο: Σε παρακαλώ. Χάρισέ μου λίγο περισσότερο χρόνο.

Και τα δύο υποδεικνύουν την ίδια θεμελιακή συνθήκη: απέναντί τους δεν προϋποτίθεται πρωτίστως ένας αναγνώστης, ένας θεατής ή ένας συνομιλητής. Βρίσκεται μια μονάδα φευγαλέας προσοχής που πρέπει να κερδηθεί. Η απάνθρωπη ταχύτητα γυρίζει έτσι μπούμερανγκ. Όσο καλύτερα μαθαίνει ο καταναλωτής να προσπερνά την πραμάτεια, τόσο πιο δυνατά αναγκάζεται ο έμπορος να φωνάζει για να τον σταματήσει.

Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να δεχθούμε για τον εαυτό μας ούτε τον έναν ούτε τον άλλο ρόλο. Δεν χρειάζεται κάθε στιγμή να πουλάμε ή να καταναλώνουμε κάτι.

Μπορούμε ακόμη να δίνουμε προσοχή.

Όχι επειδή ο χρόνος μας δεν είναι πολύτιμος.

Ακριβώς επειδή είναι.

Και ίσως αξίζει να μείνει ένα τελευταίο ερώτημα: Αν εμείς μαθαίνουμε καθημερινά να προσπερνάμε, τι είδους σχέση με τη σκέψη, με τους άλλους και με τον χρόνο παραδίδουμε σε εκείνους που μεγαλώνουν παρατηρώντας μας;

—

ΥΓ. Το άρθρο περιέχει περίπου 1.300 λέξεις. Χρόνος ανάγνωσης: μη υπολογίσιμος.

Σημείωση: Η συνοδευτική εικόνα δημιουργήθηκε με τη χρήση εργαλείου τεχνητής νοημοσύνης.