Η εργασία που δεν καταγράφεται στο διδακτικό ωράριο, η καθημερινή ευθύνη απέναντι στους μαθητές και η γραφειοκρατία που απομακρύνει τον δάσκαλο από το μάθημα. Τι δείχνουν τα στοιχεία της UNESCO και του ΟΟΣΑ για ένα επάγγελμα που δεν τελειώνει με το τελευταίο κουδούνι.
Πόσο εργάζεται ένας εκπαιδευτικός;
Η απάντηση μοιάζει εύκολη μόνο όταν η συζήτηση περιορίζεται στις ώρες που βρίσκεται μπροστά στον πίνακα. Όταν, δηλαδή, από τον λογαριασμό αφαιρούνται η προετοιμασία, οι διορθώσεις, η επικοινωνία με τις οικογένειες, οι συνεδριάσεις και όλες εκείνες οι υποχρεώσεις που προηγούνται ή ακολουθούν το μάθημα. Πρόκειται, όμως, για δραστηριότητες που οι διεθνείς καταγραφές αναγνωρίζουν ως αναπόσπαστο μέρος της εκπαιδευτικής εργασίας.
Το στερεότυπο του εκπαιδευτικού που «δουλεύει λίγο» έχει ένα βασικό πρόβλημα. Αντιμετωπίζει τη διδασκαλία σαν να είναι απλώς η εκφώνηση ενός κειμένου σε ένα ακροατήριο. Σαν να αρκεί να ανοίξει κάποιος το βιβλίο, να εξηγήσει το κεφάλαιο και να αποχωρήσει όταν χτυπήσει το κουδούνι.
Η τάξη, όμως, δεν είναι ακροατήριο. Είναι παιδιά με διαφορετικές ανάγκες, διαφορετικούς ρυθμούς και διαφορετικές αφετηρίες. Και η δουλειά του εκπαιδευτικού δεν είναι μόνο να μιλήσει, αλλά να βρει τον τρόπο για να ακουστεί και να γίνει κατανοητός.
Το διδακτικό ωράριο δεν είναι το σύνολο της εργασίας
Τα αποτελέσματα της διεθνούς έρευνας TALIS 2024 του ΟΟΣΑ, που δημοσιεύθηκαν το 2025, αποτυπώνουν τη διαφορά. Στα συμμετέχοντα εκπαιδευτικά συστήματα του ΟΟΣΑ, οι εκπαιδευτικοί πλήρους απασχόλησης στην κατώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, την αντίστοιχη βαθμίδα του Γυμνασίου, δηλώνουν κατά μέσο όρο περίπου 41 ώρες συνολικής εργασίας την εβδομάδα. Ο χρόνος που δηλώνουν ότι αφιερώνουν στη διδασκαλία είναι 22,7 ώρες εβδομαδιαίως. Πρόκειται για διεθνείς μέσους όρους αυτοαναφερόμενου χρόνου εργασίας, όχι για μέτρηση του ελληνικού εκπαιδευτικού ωραρίου. OECD
Η διάκριση δεν είναι καινούργια.
Ήδη η Σύσταση UNESCO και Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας του 1966 προέβλεπε ότι, για τον καθορισμό των ωρών διδασκαλίας, πρέπει να συνυπολογίζονται ο αριθμός των μαθητών, η προετοιμασία των μαθημάτων, η αξιολόγηση της εργασίας τους, οι πρόσθετες σχολικές δραστηριότητες και η επικοινωνία με τους γονείς.
Με άλλα λόγια, η προετοιμασία για την επόμενη ημέρα δεν είναι προσωπικό χόμπι του δασκάλου. Ούτε οι διορθώσεις είναι μια προαιρετική απασχόληση που αναλαμβάνει επειδή έχει ελεύθερο χρόνο. Είναι η δουλειά που πρέπει να έχει γίνει για να μπορέσει να πραγματοποιηθεί το επόμενο μάθημα.
Μέσα στην τάξη δεν διδάσκεις απλώς — αποφασίζεις διαρκώς
Αρκεί να σκεφτεί κανείς όσα μπορεί να συμβούν μέσα σε ένα μάθημα. Ένας μαθητής δυσκολεύεται να παρακολουθήσει. Ένας άλλος έχει καταλάβει και αρχίζει να χάνει το ενδιαφέρον του. Μια ένταση χρειάζεται να εκτονωθεί χωρίς να ταπεινωθεί κανένα παιδί. Μια ερώτηση απαιτεί διαφορετική εξήγηση από εκείνη που είχε προετοιμαστεί.
Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται να προσαρμόζει τη διδασκαλία του, να διαχειρίζεται τη συμπεριφορά της τάξης και να ανταποκρίνεται σε διαφορετικές μαθησιακές ανάγκες. Δεν αρκεί η γνώση του αντικειμένου απαιτούνται ταυτόχρονα παιδαγωγικές και κοινωνικοσυναισθηματικές δεξιότητες. OECD
Να συνεχίσει στην επόμενη ενότητα ή να επιμείνει σε κάτι που δεν έγινε κατανοητό; Να παρέμβει αμέσως σε μια συμπεριφορά ή να αναζητήσει πρώτα τι την προκάλεσε; Να κρατήσει τον προγραμματισμό ή να τον αλλάξει για να μη μείνουν ορισμένα παιδιά πίσω;
Δεν χρειάζεται να κατασκευαστεί ένας διαγωνισμός για το ποιο επάγγελμα είναι το δυσκολότερο. Χρειάζεται να αναγνωριστεί ότι η ευθύνη απέναντι σε μια τάξη δεν αποτιμάται μόνο με το χρονόμετρο.
Όταν η γραφειοκρατία ανταγωνίζεται το μάθημα
Στην TALIS 2024, κατά μέσο όρο στα συμμετέχοντα εκπαιδευτικά συστήματα του ΟΟΣΑ, το 52% των εκπαιδευτικών αναφέρει την υπερβολική διοικητική εργασία ως πηγή αρκετού ή πολύ άγχους. Το 45% αναφέρει ως αντίστοιχη πηγή άγχους την ευθύνη για τις επιδόσεις των μαθητών και το 40% την ευθύνη για την κοινωνική και συναισθηματική τους ευημερία. Τα ποσοστά αποτυπώνουν δηλώσεις για πηγές εργασιακού άγχους, όχι διαγνώσεις επαγγελματικής εξουθένωσης.
Για την Ελλάδα, η έκθεση του ΟΟΣΑ «Improving Learning Outcomes in Greece», που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2026, καταγράφει μαρτυρίες εκπαιδευτικών και διευθυντών για μεγάλο διοικητικό βάρος. Οι συμμετέχοντες στις συνεντεύξεις περιέγραψαν επαναλαμβανόμενες διαδικασίες καταχώρισης και αναζήτησης δεδομένων, άσχετες με τον πυρήνα της διδασκαλίας. Η έκθεση επισημαίνει επίσης ότι η απουσία γραμματειακής υποστήριξης στα περισσότερα σχολεία επιβαρύνει τους εκπαιδευτικούς.
Εδώ βρίσκεται μια ουσιαστική αντίφαση. Ζητάμε από τον δάσκαλο περισσότερο χρόνο για κάθε παιδί, αλλά του αναθέτουμε υποχρεώσεις που διεκδικούν τον ίδιο ακριβώς χρόνο.
Ακόμη και για την αξιολόγηση, την οποία ο ΟΟΣΑ αντιμετωπίζει ως εργαλείο επαγγελματικής ανάπτυξης, η ίδια έκθεση καταγράφει ανησυχίες για το διοικητικό βάρος της διαδικασίας και τον όγκο της απαιτούμενης γραπτής τεκμηρίωσης. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο τι ζητείται από τον εκπαιδευτικό, αλλά και με ποιον χρόνο και ποια υποστήριξη καλείται να το κάνει. oecd.org
Η εξουθένωση δεν είναι απλώς μια δύσκολη ημέρα
Η επαγγελματική εξουθένωση δεν ταυτίζεται με την κούραση έπειτα από ένα απαιτητικό μάθημα.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει το burnout ως σύνδρομο που προκύπτει από χρόνιο εργασιακό στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί επιτυχώς. Βασικές διαστάσεις του είναι η εξάντληση, η ψυχική απομάκρυνση από την εργασία ή ο κυνισμός απέναντί της και η μειωμένη επαγγελματική αποτελεσματικότητα. Στην ταξινόμηση ICD-11 καταγράφεται ως επαγγελματικό φαινόμενο και όχι ως αυτοτελής ιατρική πάθηση.
Αυτή η διάκριση έχει σημασία. Δεν είναι κάθε κουρασμένος εκπαιδευτικός εξουθενωμένος. Αλλά ούτε είναι επαρκής απάντηση σε ένα πρόβλημα χρόνιουεργασιακού στρες η προτροπή να κάνει απλώς «λίγη ακόμη υπομονή».
Το ζήτημα δεν μπορεί να περιορίζεται στο πόσο αντέχει ο καθένας. Πρέπει να εξετάζεται και τι του ζητείται να αντέξει, για πόσο και με ποια μέσα.
Να προλάβει την ύλη ή να βοηθήσει τα παιδιά να καταλάβουν;
Στο παλαιότερο κείμενό του για την επαγγελματική εξουθένωση, ο Χρήστος Κάτσικας περιέγραφε μια χαρακτηριστική περίπτωση καθηγητή σε εσπερινό σχολείο. Ο εκπαιδευτικός προσπαθούσε να διδάξει, αλλά διαπίστωνε ότι η παράδοση δεν κινητοποιούσε τους μαθητές του. Όταν αναζήτησε έναν διαφορετικό τρόπο επικοινωνίας, ξεκινώντας από τα ενδιαφέροντά τους, άρχισε να κερδίζει την εμπιστοσύνη και την προσοχή τους.
Είχε, όμως, μείνει πίσω στην ύλη. Και γι’ αυτό δέχθηκε παρατήρηση.
Το παράδειγμα αναδεικνύει ένα παιδαγωγικό δίλημμα που δεν λύνεται με την απλή επίκληση ενός χρονοδιαγράμματος. Τι θεωρούμε επιτυχημένο μάθημα; Εκείνο στο οποίο ολοκληρώθηκαν οι προβλεπόμενες σελίδες ή εκείνο στο οποίο οι μαθητές κατάλαβαν κάτι που προηγουμένως τους ήταν απρόσιτο;
Η έκφραση «σχολείο των δυσαρεστημένων», περιγράφει την απόσταση ανάμεσα στις προσδοκίες των οικογενειών, στις εμπειρίες των μαθητών και στις δυνατότητες των εκπαιδευτικών.
Το ζητούμενο δεν είναι να στραφούν οι γονείς απέναντι στους δασκάλους ή οι δάσκαλοι απέναντι στα παιδιά. Είναι να μη μετατρέπεται ο άνθρωπος που βρίσκεται καθημερινά στην τάξη σε μοναδικό αποδέκτη της δυσαρέσκειας για όσα το εκπαιδευτικό σύστημα δεν καταφέρνει να προσφέρει.
Το πραγματικό μήνυμα της UNESCO
Η Παγκόσμια Έκθεση για τους Εκπαιδευτικούς του 2024, που εκπονήθηκε από την UNESCO και τη διεθνή Ομάδα Εργασίας για τους Εκπαιδευτικούς, εκτιμά ότι έως το 2030 απαιτούνται 44 εκατομμύρια επιπλέον εκπαιδευτικοί πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης παγκοσμίως. Οι ανάγκες περιλαμβάνουν και την αντικατάσταση εκπαιδευτικών που αποχωρούν από το επάγγελμα.
Η απάντηση που προτείνει δεν περιορίζεται στις προσλήψεις. Περιλαμβάνει καλύτερες συνθήκες εργασίας και αμοιβές, επαγγελματική υποστήριξη, ουσιαστική επιμόρφωση και συμμετοχή των εκπαιδευτικών στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη δουλειά τους. Η προσέλκυση νέων ανθρώπων και η παραμονή των ήδη υπηρετούντων αντιμετωπίζονται ως πλευρές του ίδιου προβλήματος.
Αυτό είναι και το ουσιαστικό περιεχόμενο της αναγνώρισης του εκπαιδευτικού έργου. Όχι μόνο ένας έπαινος σε μια επετειακή ομιλία, αλλά οι όροι που επιτρέπουν στον δάσκαλο να κάνει καλά τη δουλειά του.
Το σχολείο δεν μπορεί να λειτουργεί με καύσιμο την εξάντληση
Η αγάπη για τα παιδιά δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για απεριόριστη διαθεσιμότητα. Και η αφοσίωση στη διδασκαλία δεν απαλλάσσει την Πολιτεία από την ευθύνη να οργανώνει ένα λειτουργικό σχολείο.
Χρειάζεται χρόνος για προετοιμασία, πραγματική απαλλαγή από περιττές διοικητικές υποχρεώσεις, υποστήριξη για τις σύνθετες ανάγκες των μαθητών και επιμόρφωση που να απαντά στα προβλήματα της τάξης. Χρειάζεται, πάνω απ’ όλα, να αντιμετωπίζεται ο εκπαιδευτικός ως επαγγελματίας με γνώση και κρίση, όχι ως ανεξάντλητο απόθεμα υπομονής.
Δεν είναι απαραίτητο να αποδειχθεί ότι μία ώρα διδασκαλίας «ισούται» με τέσσερις ώρες κάποιας άλλης εργασίας για να αναγνωριστεί η δυσκολία της. Αρκεί να σταματήσουμε να υπολογίζουμε μόνο ό,τι φαίνεται.
Η φροντίδα για τον εκπαιδευτικό δεν ανταγωνίζεται το συμφέρον του μαθητή. Είναι προϋπόθεση για να μπορεί να το υπηρετεί.
