Ο Νίκος Καλογερόπουλος δεν ήταν ένας άνθρωπος που χωρούσε εύκολα σε έναν επαγγελματικό τίτλο. Ηθοποιός, συγγραφέας, σκηνοθέτης, θεατρικός δημιουργός. Πάνω απ’ όλα, όμως, ήταν ένας καλλιτέχνης που δεν φοβήθηκε ποτέ να ενοχλήσει, να μιλήσει όπως ήθελε και να γελάσει με όσα οι άλλοι αντιμετώπιζαν με σοβαροφάνεια. Δεν φοβόταν τη λαϊκή γλώσσα, τις καθημερινές εκφράσεις, τις βρισιές ή την υπερβολή. Τα έκανε κομμάτι των χαρακτήρων του και της ματιάς του πάνω στην κοινωνία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Μάθε παιδί μου γράμματα», όπου ο Καλογερόπουλος, ως Σωκράτης, συγκρούεται με τον συντηρητικό κόσμο γύρω του, ενώ η ταινία σατιρίζει την εκπαίδευση και τις κοινωνικές νοοτροπίες της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.
Κάτι αντίστοιχο έκανε και ο Αριστοφάνης στις «Νεφέλες», σατιρίζοντας την εκπαίδευση και τις νέες ιδέες της εποχής του μέσα από την περίφημη «σχολή» του Σωκράτη. Και στους δύο, η κωμωδία γίνεται τρόπος να σχολιάσουν την κοινωνία και τις αλλαγές της. Γιατί και εκείνος δεν αντιμετώπισε την κωμωδία ως απλή διασκέδαση. Πίσω από το γέλιο υπήρχε πάντα ένας άνθρωπος, μια κοινωνία και οι αντιφάσεις της.
Όταν ο απλός άνθρωπος γίνεται πρωταγωνιστής
Ο Καλογερόπουλος είχε μια ιδιαίτερη αδυναμία στους ανθρώπους που βρίσκονταν έξω από το «καθώς πρέπει». Οι ήρωές του μπορούσαν να είναι λαϊκοί, παράξενοι, ατίθασοι, ερωτικοί, πονηροί, αφελείς, εγωιστές ή αυτοκαταστροφικοί. Δεν ήταν τέλειοι. Ήταν άνθρωποι. Και κυρίως, δεν κοιτούσαν τον κόσμο από τα ψηλά. Τον κοιτούσαν από χαμηλά.
Και ίσως ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς ρόλους του να ήταν εκείνος του Μάιμου στο «Στο Κάμπινγκ». Ένας χαρακτήρας που, όπως αποκάλυψε ο ίδιος ο Καλογερόπουλος, δεν υπήρχε καν στο αρχικό σενάριο. Γεννήθηκε σχεδόν τυχαία, μέσα από την ανάγκη του ηθοποιού να ξεσπάσει και να δημιουργήσει έναν ρόλο στα δικά του μέτρα.
Ο Μάιμος είχε όλα εκείνα τα στοιχεία που έκαναν τον Καλογερόπουλο ξεχωριστό: λαϊκότητα, αθυροστομία, αυθορμητισμό, υπερβολή και μια αφοπλιστική ειλικρίνεια. Δεν ήταν ο «καθωσπρέπει» ήρωας που κοιτάζει τον κόσμο από απόσταση. Ήταν ένας άνθρωπος βγαλμένος μέσα από την καθημερινότητα, που μπορούσε να πει αυτό που σκεφτόταν χωρίς να ενδιαφέρεται ιδιαίτερα αν θα ενοχλήσει.
Και κάπου εδώ ο Μάιμος συναντά τον Αριστοφάνη. Όχι επειδή είναι ένας σύγχρονος «αριστοφανικός» χαρακτήρας με την κυριολεκτική έννοια, αλλά επειδή κουβαλά κάτι από εκείνη τη βαθιά λαϊκή δύναμη της κωμωδίας: ο άνθρωπος που βρίσκεται έξω από τα επίσημα και τα «καθώς πρέπει» μπορεί να γίνει ο πιο καθαρός καθρέφτης της κοινωνίας.
Ο Αριστοφάνης έβαζε στη σκηνή ανθρώπους που μιλούσαν χωρίς φόβο, υπερβολή και συστολή. Ο Καλογερόπουλος έκανε κάτι αντίστοιχο με τους δικούς του ήρωες. Τους άφηνε να είναι ακατέργαστοι, αστείοι, βλάσφημοι, παράλογοι και ανθρώπινοι. Και μέσα από αυτή την υπερβολή έβγαινε συχνά κάτι πολύ αληθινό.
Το πνεύμα του Αριστοφάνη, με τη δική του φωνή
Ο ίδιος ο Καλογερόπουλος γνώριζε την αριστοφανική παράδοση και έπαιξε δημιουργικά μαζί της. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι «Ιππείς της Πύλου», ένας τίτλος που παραπέμπει ευθέως στους αριστοφανικούς «Ιππείς» και εντάσσεται στο ιδιαίτερο, λαϊκό και σατιρικό σύμπαν του. Δεν προσπάθησε να γίνει Αριστοφάνης. Κράτησε όμως κάτι από το πνεύμα του: την ελευθερία να γελάς με τα πάντα, την ανάγκη να αμφισβητείς, να ενοχλείς, να ξεσκεπάζεις και να μην αντιμετωπίζεις την εξουσία ως κάτι απρόσιτο.
Δύο διαφορετικοί καλλιτέχνες, δύο διαφορετικές εποχές, δύο εντελώς διαφορετικές μορφές τέχνης.
Ίσως τώρα που έφυγε, ο χαρακτηρισμός «Αριστοφάνης της εποχής μας» να αποκτά ακόμη περισσότερο νόημα. Γιατί ο Νίκος Καλογερόπουλος άφησε πίσω του κάτι πολύ περισσότερο από ρόλους και ατάκες: άφησε έναν τρόπο να γελάμε χωρίς φόβο, χωρίς σοβαροφάνεια και χωρίς να χαρίζουμε τίποτα σε κανέναν. Ένα γέλιο αυθόρμητο, λαϊκό, αληθινό και, πάνω απ’ όλα, ανθρώπινο.
