της Κουκουμάκα Ελισάβετ (δασκάλα, συγγραφέας, δημοσιογράφος-επικοινωνιολόγος)
Η μέση παιδική ηλικία αποτελεί μια καθοριστική περίοδο για την εξέλιξη της σχέσης γονέα–παιδιού, καθώς οι ισορροπίες αλλάζουν και τα παιδιά αποκτούν σταδιακά μεγαλύτερη αυτονομία. Οι γονείς καλούνται να προσαρμόσουν τη στάση τους, μεταβαίνοντας από τον άμεσο έλεγχο σε πιο σύνθετες μορφές καθοδήγησης και συνεργασίας.
Αλλαγές στη σχέση γονέα - παιδιού
Κατά τη διάρκεια της μέσης παιδικής ηλικίας, η σχέση μεταξύ γονέων και παιδιών μετασχηματίζεται ουσιαστικά. Η έντονη εκδήλωση στοργής που χαρακτήριζε τα πρώτα χρόνια μειώνεται, καθώς οι γονείς δεν αντιμετωπίζουν πλέον τα παιδιά σαν αντικείμενα λατρείας (Collins et al., 1997). Παράλληλα, τα ίδια τα παιδιά, επειδή δε θέλουν οι γονείς τους να τους συμπεριφέρονται σαν να ήταν μωρά, αποφεύγουν συχνά τις δημόσιες εκδηλώσεις τρυφερότητας. Αυτή η αλλαγή δεν σημαίνει απομάκρυνση, αλλά αντανακλά τη μετάβαση σε μια πιο ώριμη μορφή σχέσης, όπου η συναισθηματική σύνδεση εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους.
Μεταβολές στην πειθαρχία και την επικοινωνία
Ένα βασικό χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι η αλλαγή στον τρόπο πειθαρχίας. Οι γονείς χρησιμοποιούν λιγότερο καταναγκαστικές πρακτικές, όπως οι φωνές και οι τιμωρίες, και στρέφονται περισσότερο στη συζήτηση και τη διαπραγμάτευση. Τα παιδιά, από την πλευρά τους, αναπτύσσουν την ικανότητα να επιχειρηματολογούν, να εκφράζουν τη γνώμη τους και να αμφισβητούν κανόνες, ενώ συχνά επισημαίνουν ασυνέπειες στη συμπεριφορά των γονέων. Η αλλαγή αυτή αντικατοπτρίζει τη γνωστική τους ανάπτυξη και την ανάγκη τους για ενεργό συμμετοχή στις αποφάσεις που τα αφορούν.
Καθώς τα παιδιά γίνονται πιο αυτόνομα, η επιρροή των γονέων ασκείται κυρίως μέσω της επικοινωνίας. Οι γονείς προσπαθούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά τους συζητώντας λογικά μαζί τους, κάνοντας έκκληση στην αυτοεκτίμησή τους ή στην αίσθηση του χιούμορ τους και διεγείροντας το αίσθημα της ενοχής. Χρησιμοποιούν πιο ήπιες μορφές καθοδήγησης, όπως η στέρηση προνομίων αντί της αυστηρής τιμωρίας.
Αυξημένες απαιτήσεις και πολιτισμικές διαφοροποιήσεις
Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν, οι γονείς γίνονται πιο απαιτητικοί και αυστηροί, δίνοντας μεγαλύτερη σημασία στα λάθη και περιμένοντας από τα παιδιά να είναι πιο υπεύθυνα και ικανά (Maccoby, 1984). Οι προσδοκίες αυτές συνδέονται με την αντίληψη ότι τα παιδιά έχουν πλέον αναπτύξει τις απαραίτητες δεξιότητες για να ανταποκριθούν σε πιο σύνθετες απαιτήσεις. Ωστόσο, οι προσδοκίες των γονέων διαφοροποιούνται σημαντικά ανάλογα με το πολιτισμικό πλαίσιο. Σύμφωνα με έρευνα της Jacqueline Goodnow και των συνεργατών της (1984), μητέρες από την Ιαπωνία ανέμεναν από τα παιδιά τους να επιδεικνύουν συναισθηματική ωριμότητα, υπακοή και τυποποιημένες μορφές ευγένειας ήδη από μικρή ηλικία. Αντίθετα, Αμερικανίδες και Αυστραλές μητέρες προσδοκούσαν την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων και την ικανότητα λεκτικής υποστήριξης της άποψης του παιδιού σε σχετικά πρώιμο στάδιο. Παρά τις πολιτισμικές αυτές διαφοροποιήσεις, διαφαίνεται ως κοινός προσανατολισμός η σταδιακή κατάκτηση βασικών κοινωνικών και συναισθηματικών ικανοτήτων κατά τη διάρκεια της μέσης παιδικής ηλικίας.
Κοινωνικές συνθήκες και οικογενειακό πλαίσιο
Οι κοινωνικές συνθήκες επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο οι γονείς διαμορφώνουν τις προσδοκίες τους. Στις οικονομικά ανεπτυγμένες κοινωνίες, η σχολική επιτυχία αποτελεί βασικό στόχο και οι γονείς επικεντρώνονται στην επίδοση και την πρόοδο των παιδιών. Αντίθετα, σε λιγότερο ανεπτυγμένες κοινωνίες, μεγαλύτερη σημασία δίνεται στην ικανότητα των παιδιών να συμβάλλουν πρακτικά στην οικογένεια, αναλαμβάνοντας ευθύνες και συμμετέχοντας σε καθημερινές δραστηριότητες (Weisner et al., 2005). Έτσι, η ανατροφή των παιδιών συνδέεται άμεσα με τις ανάγκες και τις αξίες της κάθε κοινωνίας.
Συρρύθμιση και σταδιακή ανάληψη ευθύνης
Η σχέση εξελίσσεται σε μια μορφή «συρρύθμισης», όπου ο έλεγχος και η ευθύνη μοιράζονται σταδιακά ανάμεσα σε γονείς και παιδιά. Οι γονείς παρακολουθούν, καθοδηγούν και στηρίζουν, ενώ τα παιδιά αναλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερη ευθύνη για τη συμπεριφορά και τις επιλογές τους. Απαραίτητη προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα αυτής της έμμεσης μορφής κοινωνικού ελέγχου αποτελεί η συνεργασία γονέων και παιδιών. Στο πλαίσιο αυτό, επιδιώκεται η κατανόηση των ορίων μεταξύ σωστού και λανθασμένου, καθώς και ασφαλούς και μη ασφαλούς συμπεριφοράς. Η ανάγκη αυτή καθίσταται ιδιαίτερα σημαντική όταν τα παιδιά δεν βρίσκονται υπό την άμεση επίβλεψη ενηλίκων. Για την επιτυχία της διαδικασίας καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει η προθυμία των παιδιών να ενημερώνουν τους γονείς για το κοινωνικό τους περιβάλλον, τις δραστηριότητες και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν (Lightfoot et al., 2014).
Βιβλιογραφία
Collins, W. A., Laursen, B., Mortensen, N., Luebker, C., & Ferreira, M. (1997). Conflict processes and transitions in parent and peer relationships: Implications for autonomy and regulation. Journal of Adolescent Research, 12(2), 178–198.
Goodnow, J. J., Cashmore, J., Cotton, S., & Knight, R. (1984). Mothers’ developmental timetables in two cultural groups. International Journal of Psychology, 19, 193–205.
Lightfoot, C., Cole, M. & Cole, S. R. (2014), Η ανάπτυξη των παιδιών, 3η έκδ., Αθήνα: Gutenberg.
Maccoby, E. E. (1984). Middle childhood in the context of the family. In W. A. Collins (Ed.), Development during middle childhood: The years from six to twelve. Washington, DC: National Academy Press.
Weisner, T. S., Matheson, C., Coots, J., & Bernheimer, L. P. (2005). Sustainability of daily routines as a family outcome. In A. E. Maynard & M. I. Martini (Eds.), Learning in cultural context: Family, peers, and school (pp. 41–73). New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
ΣΟΚ στην Καλλιθέα: Καθηγήτρια Γυμνασίου συνελήφθη για διακίνηση ναρκωτικών σε μαθητές
Πίνακες εκπαιδευτικών ΑΣΕΠ: Το «στοίχημα» για τη Μεγάλη Εβδομάδα
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
