Κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα του 1955-59 για την απαλλαγή της Κύπρου από το Βρετανικό ζυγό και την Ένωση με την Ελλάδα, οι αποικιοκράτες κατασκεύασαν, στις Κεντρικές Φυλακές της Λευκωσίας, ένα μικρό κοιμητήριο που έμεινε στην ιστορία με την ονομασία «Φυλακισμένα Μνήματα». Είναι ένας στενός χώρος δίπλα από τα κελιά των μελλοθανάτων και την αγχόνη, περιτριγυρισμένος από ψηλούς τοίχους. Εδώ αποφασίστηκε, επὶ Κυβερνήτη Τζον Χάρντινγκ, να θάβουν τους απαγχονιζόμενους καθώς και ηγετικές μορφές της Εθνικής Οργάνωσης Κυπρίων Αγωνιστών (ΕΟΚΑ) που σκοτώνονταν σε μάχες, για να μη μετατρέπονται οι κηδείες τους σε μαζικά συλλαλητήρια και μαχητικές διαδηλώσεις.
Στα Φυλακισμένα Μνήματα είναι θαμμένοι δεκατρείς ηρωομάρτυρες, από τους οποίους οι εννιά εκτελέστηκαν με απαγχονισμό στις Κεντρικές Φυλακές της Λευκωσίας, τρεις έπεσαν στο πεδίο της μάχης και ένας πέθανε σε στρατιωτικό νοσοκομείο, μετὰ τον τραυματισμό του σε μάχη. Το μοναδικό τους έγκλημα ήταν η αγάπη τους για την ελευθερία και την Ελλάδα. Οι ηρωομάρτυρες της αγχόνης, παρὰ τα φρικτά και απάνθρωπα σωματικά και ψυχικά μαρτύρια, από την ώρα της σύλληψης, μέχρι την ώρα της εκτέλεσης, δε λύγισαν. Με ακμαίο το ηθικό και ακλόνητη την πίστη αντιμετώπιζαν κάθε μέρα τη μεγάλη τους δοκιμασία. Κι όταν έφτασε η πιο κρίσιμη ώρα, βάδισαν προς την αγχόνη ευθυτενείς και αγέρωχοι, ψάλλοντας θρησκευτικά άσματα και τον Εθνικό Ύμνο, ενώ άλλοι κρατούμενοι αγωνιστές τους ενθάρρυναν με πατριωτικά συνθήματα και τραγούδια.
Η κηδεία γινόταν αμέσως μετὰ τον απαγχονισμό. Μοναδική παρουσία, εκείνη του ιερέα των φυλακών, που έψαλλε την νεκρώσιμη ακολουθία, έξω από την κλειστή είσοδο του κοιμητηρίου. Ύστερα οι Άγγλοι τους έθαβαν, χωρίς να παρευρίσκεται κανένας Ελληνοκύπριος, ούτε μάνα, ούτε πατέρας, ούτε αδελφός. Οι γονείς προσκύνησαν τους τάφους των παιδιών τους, μετὰ το τέλος του Αγώνα.
Οι εννιά απαγχονισμένοι, όλοι τους νέοι, ηλικίας 19-24 ετών, είναι με τη σειρά που εκτελέστηκαν: Μιχαλάκης Καραολής, Ανδρέας Δημητρίου (απαγχονίστηκαν μαζὶ στις 10.5.1956), Ιάκωβος Πατάτσος, Ανδρέας Ζάκος, Χαρίλαος Μιχαὴλ (απαγχονίσθηκαν μαζὶ στις 9.8.1956), Μιχαὴλ Κουτσόφτας, Στέλιος Μαυρομμάτης, Ανδρέας Παναγίδης (απαγχονίστηκαν μαζὶ στις 21.9.1956), Ευαγόρας Παλληκαρίδης (απαγχονίσθηκε στις 14.3.1957).
Στα Φυλακισμένα Μνήματα αναπαύονται ακόμη τέσσερα παλικάρια της ΕΟΚΑ, που με την ηρωική τους δράση εξέπληξαν και αυτούς τους κατακτητές. Οι Άγγλοι αρνήθηκαν να δώσουν τις σορούς των ηρώων στις οικογένειές τους, φοβούμενοι τις λαϊκές εκδηλώσεις, κατά την κηδεία τους. Τους έθαψαν στο κοιμητήριο των φυλακών, όπως τους ήρωες της αγχόνης. Οι τέσσερις ήρωες είναι οι ακόλουθοι: Μάρκος Δράκος, Γρηγόρης Αυξεντίου, Στυλιανός Λένας, Κυριάκος Μάτσης.
Σε τέσσερις τάφους του κοιμητηρίου των Κεντρικών Φυλακών οι Άγγλοι έθαψαν οκτώ νεκρούς, για εξοικονόμηση χώρου. Στον ίδιο τάφο βρίσκονται ανὰ δύο οι: Ανδρέας Δημητρίου και Στυλιανὸς Λένας, Ανδρέας Ζάκος καὶ Κυριάκος Μάτσης, Ανδρέας Παναγίδης και Μιχαὴλ Κουτσόφτας, Γρηγόρης Αυξεντίου και Ευαγόρας Παλληκαρίδης.
Με το τέλος του Αγώνα, τα Φυλακισμένα Μνήματα έγιναν τόπος ιερού προσκυνήματος, μνημείο ηρωισμού και αντίστασης κατά των δυνάμεων της βίας και της τρομοκρατίας, ναός ιερός της ελευθερίας, θεμελιωμένος στα κόκαλα των αθάνατων παλικαριών της ΕΟΚΑ. Την αθανασία τους, δηλώνει επιγραφή στον τοίχο που βρίσκεται στο βάθος του κοιμητηρίου: «Τ᾿ αντρειωμένου ο θάνατος, θάνατος δε λογιέται». Τα τελευταία τους λόγια, πριν το θάνατο τους, μαρτυρούν το μεγαλείο της θυσίας τους.
Μιχαλάκης Καραολής: απαγχονίστηκε στις 10.5.1956. «Εμένα δεν πρέπει να με λυπάστε... εφ᾿ όσον εγώ δεν βρίσκω λόγον, για να κλαίω τον εαυτόν μου, ούτε και οι δικοί μου δεν πρέπει να με κλαιν».
Ανδρέας Δημητρίου: απαγχονίστηκε στις 10.5.1956. «Λυπούμαι που δε θα δω την Κύπρο μας ελεύθερη. Όμως δε με φοβίζει ο θάνατος, γιατί η ζωὴ είναι περιττὴ μέσα στη σκλαβιά».
Ιάκωβος Πατάτσος: απαγχονίστηκε στις 9.8.1956. «Αγαπημένη μου μητέρα, χαίρε. Ευρίσκομαι μεταξύ των αγγέλων. Τώρα απολαμβάνω τους κόπους μου. Το πνεύμα μου φτερουγίζει γύρω από το θρόνο του Κυρίου. Θέλω να χαίρεις όπως κι εγώ».
Ανδρέας Ζάκος: απαγχονίστηκε στις 9.8.1956. «Η ώρα του θανάτου πλησιάζει μα στην ψυχή μας φωλιάζει η ηρεμία. Αυτή τη στιγμή ακούμε την ηρωική Συμφωνία του Μπετόβεν».
Χαρίλαος Μιχαήλ: απαγχονίσθηκε στις 9.8.1956. «Επειδή γνωρίζω για ποιο σκοπό θα εκτελεστώ, αισθάνομαι τον εαυτό μου ισχυρό και γαλήνιο και είμαι έτοιμος να τα αντιμετωπίσω όλα με αφάνταστη ψυχραιμία».
Στέλιος Μαυρομμάτης: απαγχονίστηκε στις 21.9.1956. «Θέλω να ξέρετε πως ο γιος και αδελφός σας πέθανε με το χαμόγελο στα χείλη, γιατί κράτησε μέχρι τέλους τον ιερό όρκο που έδωσε να θυσιαστεί χάριν της ελευθερίας της Κύπρου».
Μιχαὴλ Κουτσόφτας: απαγχονίστηκε στις 21.9.1956. «Οι μόνες λέξεις που μπορούν να ακούσουν απ᾿ τα χείλη μας οι δυνάστες είναι αυτές: Ελευθερία ή Θάνατος. Αυτές τις λέξεις τις μάθαν και αυτοί οι τοίχοι των φυλακών».
Ανδρέας Παναγίδης: απαγχονίσθηκε στις 21.9.1956. «Λατρευτά μου παιδιά, στα 22 μου χρόνια πεθαίνω για χάρη μιας μεγάλης ιδέας. Κάποτε, η μάνα σας και ο θείος σας, θα σας αναπτύξουν γιατί εκτελέστηκα. Σας εύχομαι, αγαπητά μου παιδιά, να γίνετε καλοί χριστιανοί και καλοί Έλληνες Κύπριοι. Ακολουθήστε πάντα το δρόμο της αρετής».
Ευαγόρας Παλληκαρίδης: απαγχονίσθηκε στις 14.3.1957. «Θα πάρω μιαν ανηφοριά, θα πάρω μονοπάτια, να βρω τα σκαλοπάτια, που παν στη λευτεριά».
Μάρκος Δράκος: Έπεσε σε ενέδρα των Άγγλων στις 18.1.1957. «Ο Θεὸς και η Πατρίδα με καλούν πατέρα. Ζητώ την ευχή σου».
Γρηγόρης Αυξεντίου: Έγινε ολοκαύτωμα στο κρησφύγετό του, κοντά στη Μονή Μαχαιρά, μετὰ από πολύωρη μάχη με τους Άγγλους στις 3.3.1957. «Στην εσχάτην ανάγκην θα αγωνιστώ και θα πεθάνω σαν Έλληνας, αλλά ζωντανόν δεν θα με πιάσουν».
Στυλιανὸς Λένας: Πέθανε στο στρατιωτικό νοσοκομείο Ακρωτηρίου στις 28.3.1957, μετὰ από τραυματισμό του σε μάχη στις 17.2.1957. «Εγώ δε θα ζήσω. Θα σκοτωθώ για την ελευθερία της Κύπρου».
Κυριάκος Μάτσης: Έπεσε μαχόμενος στο κρησφύγετό του στο Δίκωμο στις 19.11.1958. «Ου περὶ χρημάτων τον Αγώνα ποιούμεθα, αλλά περὶ αρετής».
71 χρόνια, μετά από εκείνο τον ηρωικό Αγώνα της Ε.Ο.Κ.Α., για απελευθέρωση και ένωση με τη μητέρα Ελλάδα, ό,τι και να πούμε, για τους ήρωες του 1955-59, θα είναι φτωχό και λειψό, γιατί το μεγαλείο τους δεν το έχουμε αντιληφθεί, σε όλη του την έκταση, αφού για τους μεγάλους, τους γενναίους και τους δυνατούς, αρμόζουν τα μεγάλα, τα γενναία και τα δυνατά. Η ψυχική μεγαλοσύνη υπήρξε πάντα η κρυφή δύναμη του ελληνισμού. Γι’ αυτό και ο ελληνοκύπριος ποιητής Βασίλης Μιχαηλίδης γράφει πως «η ρωμιοσύνη θα χαθεί όντας ο κόσμος λείψει».
* Φιλόλογος, Διευθυντής 1ου ΓΕΛ Ναυπάκτου
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
